बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

प्रत्यक् तिर्यक् त्रेधा विभजेत् । एवं सप्तविंशतिरिष्टकाः संपन्नाः । तत्र पूर्वसङ्ख्यार्थं नवधा अष्टादशभिरिष्टकाभिः द्विशतसङ्ख्यां पूरयेदि- त्यर्थः ॥ ११३ ॥ अपरस्मिन्निति । आत्मनो दक्षिणेंऽसे । उदीचीमुद्गायताम् । तथविति । अध्य- र्धामुदीचीमित्येव । पूर्वस्मिन्निति । आत्मपूर्वान्ते अंसयोः पूर्वोपहिताध्यर्धयोर्मध्ये । अर्थात् त्रयोदश षड्भागीयाः। दक्षिणोत्तरयोरिति। अनीकानुवृत्तेर्दक्षिणोत्तरयोर्नीकयोः। अर्थात् दश दश चतुर्थागीयाः । त्सरोरिति । त्सरोः पूर्वान्ते द्वयोः पार्श्वयोरेकैका चतुर्थागीया । तयोरिति । तयोरुपहितयोश्चतुर्भागीययोः पश्चादभितः पार्श्वयो द्वे द्वे अध्यर्धे विपुची दक्षिणोत्तरायते उपदध्यात् । तयोरिति । तयोः पूर्वोक्तचतुर्थ्योः । पश्चाद्भूतप्रदेशे । मध्यदेशे त्सरुमध्यदेशे । प्राच्यौ प्रागपवर्गे । त्सरुमध्यपश्चिमा- न्तादारभ्य षष्ठीद्वयमुपदध्यादित्यर्थः । शेषमिति । त्सरुणि चतुर्थ्योर्मध्ये एका बृहती । श्रोण्योर्द्वे । एवं त्सरौ नवेष्टकाः। आत्मनि त्रिंशच्छतं अध्यर्धाः प्राच्यः । न्यूनाः षड्विं- शतिः । अर्ध इति । आत्मनि पुरस्ताद्भागे मध्ये वा बृहतीरुद्धृत्य एकोनचत्वारिंशद् अर्ध्द्या निधेयाः । अस्मिन् प्रस्तारे भेदपरिहारं दुःशकं मत्वा अन्यथोपधानमाहुः । त्सरौ पूर्ववत् नवेष्टकम् । आत्मनि दक्षिणत उत्तरतश्च दश दश चतुर्थ्यः। अंस- योर्द्वे अध्यर्धे उदीची । आत्ममध्ये प्राच्यस्त्रयोदश रीतयः । तासु एकैकस्यां आदितो नव नव अध्यर्धाः प्रागायताः । तत एकैका अर्धेष्टका उदीची। तत एकैका षष्ठी । ततो द्वे द्वे अर्धेष्टके तिरश्च्यौ । एवं त्रयोदशेष्टकाः त्रयोदशीतयः । एवं द्विशतः प्रस्तारः। अस्मिन् प्रस्तारे पञ्चदशषष्ठ्यः । चतुर्विंशतिशतं अध्यर्धाः एकोनचत्वारिंशद् अर्ध्याः। द्वाविंशतिः चतुर्थ्यः ॥ ११३ ॥ [ इति चतुरस्रद्रोणचित्पधानप्रकारः । ] अथापरः ॥ ११४ ॥ अथ चतुरस्रद्रोणचयनानन्तरं परिमण्डलद्रोणचयनप्रकारमाह— अथापर इति ॥ ११४ ॥ अथेति । अनन्तरमपरो द्रोणचिदुच्यते ॥ ११४॥ पुरुषस्य षोडशीभिर्विंशशतं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तासामेकामपोद्धृत्य शेषाः परिमण्डलं करोति । तत्पूर्वेण रथचक्रचित्ता व्याख्यातम् ॥ ११५ ॥ पुरुषस्येति । पुरुषस्य षोडशीभिः सर्वतस्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणाभिरिष्ट- काभिः । विंशशतमिति । विंशत्युत्तरशतेष्टकाक्षेत्र इत्यर्थः । शेषा इति । एकोनविंशत्युत्तरशतेष्टकाः यथा परिमण्डलं भवति तथा कुर्यादित्यर्थः ।