बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

सम्पन्नम् । अस्मिन् परिमण्डले यावत्समचतुरश्रं कर्तुं शक्यते तावत् कतंव्यम् । द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् तासां षट् प्रधावुपधाय (३।६१,६२)इत्यादि प्रधि- युक्तरथचक्रचयनवत् । तथाहि अस्मिन् परिमण्डले चतुस्तिलोनैकषष्टिशतद्व- याङ्गुलेन चतुरश्रं कर्तव्यम् । तिलषष्ठांशसहितपञ्चविंशतितिलाधिकैकविंशत्य- ङ्गुलप्रमाणेने समचतुरश्रा इष्टकाः कारयेत् । चतुश्चत्वारिंशदधिकशतेष्टकाभिः परिमण्डलमध्यगते चतुरश्रे उपधानं कुर्यात् । प्रधियुक्तरथचक्रचयनापेक्ष- या अत्र प्रधिषु विशेषमाह-प्रधीनामिति । चतुर्षु प्रधिषु प्रधिमूलोपहितेष्ट- कानां पार्श्वेषु द्वे द्वे मध्ये तिस्रस्तिस्र इष्टका यथा भवन्ति, यथा चतुर्षु प्रधिषु चतस्रो मध्यमाः प्रक्रमव्यासा भवन्ति, तथा विभजेदित्यर्थ ओष्ठ उपधाय (३।११७) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अस्मिन् प्रस्तारे चतुरश्रसक्तयः महा- दिक्ष्विति ज्ञायते परिकर्षणवेलायां मण्डलद्वयप्रतिपादनेनेष्टकाद्वयं व्याख्यात- मिति अत्र पृथङ्नोक्तम् । आहत्य द्विन्यूनशतद्वयेष्टकाः सम्पन्ना । अवशि- ष्टेष्टकाद्वयसम्पत्तिप्रकारमाह-अर्घ्याभिरिति । अत्र यद्यपि द्वयोश्चतुर- श्रेष्टकयोरर्ध्याभ्यां सङ्ख्या शक्यते पूरयितुमिति बहुवचनानुपपत्तिः। तथापि प्रस्तारद्वयाभिप्रायेण तदुपपत्तिरिति ध्येयम् ॥ ११६ ॥ परिमण्डलकरणे विशेषमाह-षोडशीमिति । अपोद्धृतां षोडशीं चतुरस्रस्य पुरस्तात् विशये उपधाय तया सह मण्डलं परिलिखेत् । तत्र मण्डलकरणे द्वाविंशतितिलसहितचतुरशीतिशताङ्गुलो विष्कम्भार्धः। तेन मण्डलकरणे विशय उपहितषोडशी मध्ये तिलसहितैकविंशत्यङ्गुलप्रमाणे मण्डलं प्रवर्त्तते । यदिति । यन्मण्डलादवस्तात् पश्चात् मण्डलान्तर्भूतं षोडश्यपच्छिन्नं तन्मण्डलाद् बहिर्भूतषोडशीखण्डस्य पुरस्तात् त्रिंशदङ्गुलपार्श्वसङ्गतमुपदध्यात् । एवमुपहिते षोडशी खण्डद्वयात्मिका परिमण्डलाग्रा मण्डलसन्धौ धनुर्वक्रा भवति । प्रधीनामिति । मण्डलमध्ये चतुस्तिलाधिकैकषष्टिशतद्वयाङ्गुलेन समचतुरस्रं कृत्वा तस्य करण्या द्वादशेन इष्टकाः कृत्वा मध्ये चतुश्चत्वारिंशच्छतमिष्टका उपधाय तासां षट् प्रधावुपधाय शेषमष्टधे ( ३।९२) त्यत्र सप्तधा विभागः। ततः प्रधिमूलमध्ये उपहितानां षण्णां पार्श्वेषु द्वे द्वे मुखेषु तिस्रस्तिस्रः । प्रधीति । द्वितीये प्रस्तारे प्रधिमध्यमामोष्ठ उपधाये ( ३।११७) ति वक्ष्यमाणत्वात् प्रथमे प्रस्तारे महादिक्षु सक्तयः । चतुरश्राणामिति । आत्मनि चतुश्चत्वारिंशच्छतम् । प्रधि- मूलेषु चतुर्विंशतिः। ओष्ठे द्वे इष्टके। एवम् द्व्यूनशतद्वयं भवति । तत्र पश्चात् पुरस्तात् चतुरस्रसक्तिगतयोश्चतुरस्रयोरक्षणया भेदः ॥ ११६ ॥ १८