बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

अध्यायः ] बौधायनीयं १४५ पृथ्वनीके चत्वारि प्रउगानि, षडुभयतःप्रउगानि आहत्य दश संपद्यन्ते । तानि विंशतिरिति । हंसमुखीश्चतस्रश्चतसृभिः पादेष्टकाभिः संयोजयेत्त- तिर्यक् स्वयमातृण्णावकाश उपदध्यादितीति (?) । तानि दशधा विभक्तानि प्रउगान्यङ्गक्षेत्रे विंशतिः संपद्यन्ते । एवञ्च द्विशतेष्टकाः संपन्नाः । उभयतः प्रउगाकारेष्टका विंशतिशतं, प्रउगेष्टका अशीतिः । तत्र प्रउगेष्टकाप्रमाणं सार्धविंशतितिलाधिकदशाङ्गुलं पृथ्वनीकमुभयपार्श्वे सार्धविंशतितिलाधिक- त्रिषष्ट्यङ्गुले । ते द्वे पृथ्वनीकदेशाभ्यां सङ्गते उभयतः प्रउगम् । अत्रैवमुपधानप्रकारः । पूर्वस्मिन्ननीके चतुर्विंशतिः प्रउगेष्टकाः प्रत्यगग्राः, ततः पश्चादुभयतःप्रउगास्त्रयोविंशतिः, ततः पश्चात् द्वाविंशतिः, तत एकविंशतिः, ततः पश्चात् प्रागग्रा विंशतिः प्रउगाः, ततः पश्चात् प्रत्यगग्रा विंशतिः प्रउगाः, ततः पश्चात् उभयतःप्रउगा एकोनविंशतिः, ततः पश्चात् अष्टादश, ततः सप्तदश, ततोऽपरस्मिन् अनीके प्रत्यगग्राः षोडश प्रउगाकाराः । एवमुदीच्यो दश रीतयः । एवं द्विशतः प्रस्तारः ॥१२५॥ इदानीं इष्टकोपधानविधिरुच्यते—त्रिभिर्भागैरिति । त्रिभिर्भागैरायामभूतैः । भागार्धंव्यासं सार्धचतुःपञ्चाशच्छतद्वयाङ्गुलायामं सचतुर्दशतिलद्विचत्वारिंशदङ्गुल- व्यासम् दीर्घचतुरस्रं विहृत्य पूर्वस्यास्तिर्यङ्मान्या मध्यादारभ्य श्रोणी प्रत्यालिख्य प्रउगाकारं कृत्वा अन्तावुद्धरेत् । तस्येति । कर्त्तव्य इति शेषः । तस्य प्रउगस्य । प्रउगा- कारा उभयतःप्रउगाकारा इष्टका यथा भवन्ति तथा दशधा विभागः । अन्यथा- विभागे करणबहुत्वं स्यात् । तत्रैवं विभागः । प्रउगपृथ्वनीके समान्तराणि त्रीणि चिह्नानि कृत्वा चतुरो विभागान् कृत्वा प्रउगपार्श्वयोरपि तथा कृत्वा पृथ्वनीकप्रथमचिह्नादारभ्य इतरपार्श्व- प्रथमचिह्नं प्रत्यालिखेत् । एवं द्वितीयचिह्नादारभ्य पार्श्वद्वितीयम् । एवं तृतीयचिह्नादा- रभ्य तथा तृतीयम् । तथा तृतीयचिह्नादारभ्य इतरपार्श्वप्रथमचिह्नं प्रत्यालिखेत् । एवमितरयोः । एवं विभक्ते पृथ्वनीकस्थाः प्रउगाकाराश्चतस्र इष्टकाः । ततः तिस्र उभयतःप्रउगाकृतयः । ततो द्वे । तत एका चुबुकान्ता । एवं षड् उभयतःप्रउगाः । चतस्रः प्रउगाः । एवं दशेष्टका एकस्मिन् प्रउगे भवन्ति । हंसमुखीश्चतस्रश्चतसृभिः पादेष्टकाभिः संयोजयेत् । तत् तिर्यक् स्वयमातृण्णा- वकाशे उपदध्यादिति । तथा बहिर्देशेष्टकं प्रउगमापाय अग्निक्षेत्रे उपहितानि विंशतिः १९