बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१५४ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- निरस्ता भवन्ति तिस्रोऽवशिष्यन्ते । एतेनेति । अपच्छेदशब्देन करणमपि विवक्षितम् । अन्यथा अपच्छेदासम्भवात् । अपरयोरिति । अपरपार्श्वस्य मध्ये लक्षणं कृत्वा पूर्वांसात् लिखेत् । एवं पादेषु द्वादश चतुर्थ्यः । एवमिति । आत्मनि चतुःशतं चतुर्थ्यः । शिरसि चतस्रश्चतुर्थ्यः । पादेषु द्वादश । एवं विशतं चतुर्थ्यः ॥ १३२ ॥ तस्येष्टकाः कारयेत् पुरुषस्य चतुर्थ्यः । तासामर्ध्याः पाद्याश्च । अध्यर्धपाद्यां चतुर्भिः परिगृह्णीयात् प्रक्रमेण द्वाभ्यां पदाभ्यां पदसविशेषेनेति । ते यथा दीर्घसंश्लिष्टे स्यातां तथैकां कारयेत् । द्विपदाक्ष्णयार्धेन समचतुरस्रामेकाम् ॥ १३३ ॥ तस्येष्टका इति । कूर्मस्येष्टकाः कुर्यादित्यर्थः । पुरुषस्येति । सर्वतस्त्रिं- शदङ्गुलप्रमाणकाः । तासामिति । चतुर्थीनामर्ध्याः पाद्याश्चाक्ष्णयापच्छेदकृताः कुर्यादित्यर्थः । अध्यर्धचतुरश्रपाद्येष्टकाकरणप्रकारमाह--अध्यर्धपाद्यामि- ति । प्रक्रमप्रमाणफलकमेकम् एकपदप्रमाणफलके द्वे, पदसविशेषफलकमेकम् एवंभूतैः फलकैः कृता इष्टका अध्यर्धपाद्या इत्युच्यन्ते । हंसमुखीकरण- माह--ते द्वे इति । प्रक्रमप्रमाणपार्श्वाभ्यां यथा संश्लिष्टे भवतस्तथा कुर्यादित्यर्थः । सा हंसमुखीत्युच्यते । चतुरश्रेष्टकाकरणमाह--द्विपदाक्ष्ण- यार्धेनेति । तिलोनैकविंशत्यङ्गुलेन चतुरश्रेष्टकां कुर्यादित्यर्थः ॥१३३॥ तस्येष्टका इति । नित्यमक्ष्णयापच्छेदनमनादेश ( ३।५९ ) इति ह्युक्तम् । अध्यर्धपाद्यामिति । अर्धाधिकां पादेष्टकां चतर्भिः फलकैः कुर्यात् । प्रक्रमेणोत्तरं फलकम् । द्वाभ्यां पदाभ्यां पश्चिमदक्षिणफलके पदप्रमाणे इत्यर्थः । पदसविशेषेण तिलोनैक- विशत्यङ्गुलेन । पूर्वं कर्णरूपमित्यर्थः । ते यथेति । व्याख्यातमिदम् । एकां अपरा- मित्यर्थः । द्विपदेति । तिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलेन समचतुरस्रामेकाम् । एवं षट् करणानि । तत्र अष्टाचत्वारिंशच्छतद्वयं चतुर्थ्यः । पञ्चशतं षट्सप्ततिश्च अर्ध्याः । शतं पाद्याः । अष्टौ अध्यर्धपाद्याः । तथा हंसमुख्यः । षष्टिः समचतुरस्राः साध्याः । चोडानाकसदौ द्वे पाद्ये, अर्ध्याद्वयं, षट् चतुर्थ्यः । एवञ्च सहस्रमिष्टकाः ॥ १३३ ॥ उपधाने शिरसोऽग्रे चतुरश्रामुपदध्यात् । हंसमुख्याव- वस्तात् । पञ्च पञ्च चतुरस्रा द्वे द्वे पादेष्टके इति पादेषूपदध्यात् । यद्यदपच्छिन्नं तस्मिन्नर्धेष्टकाश्चोपदध्यात् । शेषमग्निं चतुर्भागी- याभिः प्रच्छादयेत् ! अर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥१३४॥