बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

उपधान इति । शिरसः प्रागग्रे यथा महादिक्षु स्रक्तयो भवन्ति तथा सूक्ष्मचतुरश्रामुपदध्यादित्यर्थः । हंसमुख्याविति । उपहितेष्टकायाः पश्चाद्व्यवहिततया प्रागग्रे हंसमुख्यौ उपदध्यादित्यर्थः । पञ्च पञ्चेति । पादे(ष्टके) (षु ?) सर्वत्राष्टौ पाद्याः, विंशतिः न्यूनचतुरश्रा आहत्याष्टाविंश- तिरिष्टका उपदध्यादित्यर्थः । यद्यदपच्छिन्नमिति । आत्मसक्तिषु प्रत्यपच्छिन्नं द्वे द्वे अर्धेष्टके एवं क्रमेणाष्टावर्ध्या आत्मान्तिकबहिः प्रदेशेषु चतुर्षु प्रतिपार्श्वं द्वे द्वे अर्धेष्टके एवं क्रमेणाष्टावर्ध्या आहत्य षोड- शार्ध्या अपच्छिन्नदेशेषु उपदध्यादित्यर्थः । शेषमग्निमिति । आत्मनि चतुर्थीनां प्राक्प्रत्यक् दश रीतयः । दक्षिणोत्तरं षट् रीतयः । आसां दक्षिण- पार्श्वे प्राक्प्रत्यगष्टौ रीतयस्ततोऽपि दक्षिणपार्श्वे प्राक्प्रत्यगष्टौ रीतयः । एवमुत्तरपार्श्वेऽपि रीतिद्वयम् । आत्मबहिर्भूतप्रागाद्यन्तिकदेशेषु प्रतिपार्श्वं द्वे द्वे एवं क्रमेणाष्टौ चतुर्थ्यः । शिरसः पश्चिमदेशे द्वे चतुर्थ्यो । आहत्याष्टाधिकनवतिः चतुर्थ्यः । षोडशार्ध्याः । अष्टौ पाद्याः । एकविंशतिः न्यूनचतुरश्रेष्टकाः । द्वे हंसमुख्यौ । आहत्य पञ्चचत्वारिंशदधिकशतमिष्टकाः संपन्नाः । तत्र द्विशतसंख्यापूरणार्थमाह-अर्धेष्टकाभिरिति । आत्मनि पञ्च- पञ्चाशच्चतुर्थीः उद्धृत्य तत्र दशोत्तरशतं अर्ध्या उपदध्यादित्यर्थः । एष द्विशतः प्रस्तारः ।।१३४।। उपधान इति । यथा महादिक्षु चतुरस्रेष्टकास्रक्तयो भवन्ति तथोपदध्यात् । हंसमुख्याविति । पश्चात् प्रागग्रे हंसमुख्यौ उपदध्यात् । शिरसि पश्चाद्भागे प्रक्रम- प्रमाणमवशिष्य परिशिष्टक्षेत्रे प्रागग्रे हंसमुख्यावित्यर्थः । पञ्चेति । पाद्याग्रापच्छे- दाक्षण्यात्सङ्गतदीर्घपार्श्वे द्वे द्वे पादेष्टके । शिष्टपादक्षेत्रेषु त्रिभिस्त्रिभिश्चतुरस्राभिः एकैका रीतिः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामपरा । एवं पादेषु अष्टौ पाद्याः । विंशतिश्चतुरस्राः । यद्यदिति । चोऽवधारणे । यदपच्छिन्नं क्षेत्रमनीकपार्श्वेषु आत्मापच्छेदेषु च अर्धेष्टका एवोपद्ध्यात् । एवमनीकपार्श्वेषु अष्टावर्ध्याः । आत्मापच्छेदेषु चाष्टौ । शेषमिति । एवं प्रच्छादिते पञ्चपञ्चाशदिष्टका न्यूना भवन्ति । तत्र - अर्धेष्टका- भिरिति । तत्र अग्निधर्माविरोधेन पूरणस्येष्टत्वात् दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः सप्तविंशतिः सप्तविंशतिश्चतुर्थ्य अर्धेष्टकारूपेण भेद्याः । तत्र दक्षिणपार्श्वस्थाः प्रागुत्तरसविशेषाः । विपरीता उत्तरपार्श्वस्थाः । शिरसि सूत्रोक्तां चतुरस्रेष्टकामुद्धृत्य अन्तर्दीर्घपार्श्वे पादेष्टके निदध्यात् । एवं सूत्रभङ्गेनापि अग्निधर्माविरोध आपाद्यः सर्वत्र ।