बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१६२ शुलवसूत्रम् [तृतीयो- मोष्ठ उपधाय ( ३।११७ ) इत्यस्य प्रथमे प्रस्तारे विनियोगात् । मण्डलमध्य- चतुरस्रस्य प्रस्तारद्वयेऽपि रथचक्रचिद्वत् स्रक्तयो भवन्ति । अयमत्र प्रकारः । अग्निम मध्ये शङ्कं निहत्य पञ्चदशाधिकशतषोडशीनां करण्या सप्तविंशतितिलैकविंशत्यधिकशतत्रयाङ्कुलया चतुरस्रं विहृत्य चतुरस्रं मण्डलं चिकीर्षन् (१।७७) इति न्यायेन सार्धैकाशीतिशताङ्गुलेन विष्कम्भार्धेन मण्डलं परिलिख्य मण्डलशङ्कोः पुरस्तात् त्रिंशदङ्गुलेन शङ्कु निहत्य मण्डलपूर्वान्ते परिधेः पश्चाद् एकोनचत्वारिंशत्तिले विष्कम्भान्ते शङ्कं निहत्य तं शिरसः पश्चान्मध्यशङ्क परिगृह्य प्रक्रमप्रमाणेण शिरसश्चतुरस्रं कुर्यात् । एवं मण्डलप्रकृतिभूतचतुरस्रे उभयतोऽक्ष्णयारज्जुं नियम्य चतुरस्रमध्यशङ्कं परिगृह्य चतसृषु कोणदिक्षु प्रक्रमे प्रक्रमे अतीते शङ्कवः । परिधेरभ्यन्तरतः कोणदिक्षु एकोनचत्वारिंशत्तिले शिरोवत् शङ्कवः । ततः प्रभृति विदिक्षु पदार्धानि प्रक्रमप्रमा- णानि चत्वारि चतुरस्राणि कृत्वा विष्कम्भार्धशङ्कोरन्तरशङ्कुषु प्रतिमुच्य शिरः पदा- र्धानां चतुरस्राणामेकमंसमारभ्य इतरादंसाद् आलिखेत् । मण्डलमध्ये एकोनविंश- तितिलसहितेन पञ्चपञ्चाशच्छतद्वयाङ्गुलेन विदिक्षु यथा स्रक्तयः प्रथमे प्रस्तारे तथा चतुरस्रं कृत्वा तस्य करण्या द्वादशेन त्रयोदशतिलसहितैकविंशत्यङ्गुलेन इष्टकाः कुर्यात् । प्रधीनां चत्वारि करणानि । त्रिकोणमाद्यम् । तस्य पश्चिमफलकं द्वाविंशदङ्गुलं सतिलत्रयम् । उत्तरं पार्श्व पञ्चविंशत्यङ्गुलं साष्टादशतिलम् । एकचत्वारिंशदङ्गुलं तृतीयं कर्णरूपं धनुरिव तक्षेत् यथा चत्वारिंशत्तिलाः शरः । उपान्त्यस्य पूर्ववत् पश्चिमं फलकम् । प्रध्यन्तस्य उत्तरवद् दक्षिणं फलकम् । एकचत्वारिंशदङ्गुलं सप्तञ्चतिलमुत्तरं फलकम् । साष्टविंशतितिलपञ्चत्रिंशदङ्गुलं कर्णरूपं तद्धनुरिव तक्षेत् । त्रिंशत्तिलाः शरः । तृतीयस्य पश्चिमं फलकं षट्तिलं नवचत्वारिंशदङ्गुलम् । दक्षिणं सतित- द्वयविंशत्यङ्गुलम् । सप्तञ्चतिलमेकत्रिंशदङ्गुलमुत्तरम् । सचतुर्दशतिलं पञ्चाशदङ्गुलं चतुर्थं कर्णरूपं तद्धनुरिव तक्षेत् यथा अष्टपञ्चाशत्तिलाः शरः । प्रधिमध्यमायाः पूर्वपश्चिमे प्रक्रमप्रमाणे । दक्षिणोत्तरे सप्तञ्चतिले एक- त्रिंशदङ्गुले तद्धनुरिव तक्षेत् । त्रिंशत्तिलाः शरः । पादशिरसामुपधानार्थानि त्रीणि करणानि । तेषां मण्डलसन्धावुपधेयस्य सप्ततिले अष्टाङ्गुले दक्षिणोत्तरफलके । त्रिंशदङ्गुले पूर्वपश्चिमे । पश्चिमं मण्डल- सन्धिगतपार्श्वं धनुराकारं तक्षेत् । अन्तर्वक्रं भवति यथा नवत्रिंशत्तिलाः शरः। तस्याः पुरस्तादुपधेयस्य षोडशतिलहीनैर्काविंशत्यङ्गुले दक्षिणोत्तरफलके । पूर्वपश्चिमे प्रक्रमप्रमाणे । पूर्वफलकं धनुरिव तक्षेत् । नवत्रिंशत्तिलाः शरः । पादशिरसामग्रे उपधेयाया उद्धृतायाः प्रधिमध्यमायाः स्थाने उपधेययोरेकं करणम् । त्रिंशदङ्गुल