बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१६४ शुल्बसूत्रम् [तृतीयो- मात्रेण प्राक्शिर इव निरूहतोति । तस्यावान्तरदिशः पादानि वेष्टका आयातयति। स एष कूर्मचिद् ब्राह्मणो मध्ये उत्पृष्ठः परिकृष्यत इति ॥ १४१ ॥ [ इति परिमण्डलकूर्मचिदुपधानप्रकारः । ] अथ हैक एकविधप्रभृतीन् प्रउगादीन् ब्रुवते ॥ १४२ ॥ अथ हैक इति । एकविधप्रभृतीन् षड्विधपर्यन्तान् ॥१४२॥ अथ केचित् पठन्ति अथ ह इति । अथहैकविधप्रभृतीन् अपक्षपुच्छांश्चिन्वन्त (बौ० शु० २।१५ ) इत्यारभ्य एकविधादीनां अकरणं प्रतिपाद्य, तस्मात् सप्तविध एव प्रथमोऽग्नि (बौ० शु० २।२१ ) रिति सप्तविधस्याग्नेः प्रथमाग्नित्वं प्रतिज्ञातं, तत् सप्तविधप्रशंसापरमिति मन्वानाः केचिदाचार्याः प्रउगादीन् पक्षपुच्छरहितान् अग्नीं- श्चेतव्यान् ब्रुवते । तत्र एकविधाग्नौ पुरुषप्रमाणेण वेणुना समचतुरस्रं कृत्वा प्रउगादिकरणम्। द्विपुरुषविधाग्नौ पुरुषाङ्गुष्ठोर्द्वाभ्यां हत्वा तस्य मूलमानीय चतुरस्रं कृत्वा प्रउगादि- करणम् । एवं त्रिविधादिषु द्रष्टव्यम् । तत्र एकविधादिषु प्रउगादीनां पक्ष- पुच्छादिरहितानां आकृतिविकाराभावात् सप्तविधे यदुक्तमिष्टकाकरणञ्च तदेवात्र प्रत्येत्यव्यम् ॥ १४२ ॥ समचतुरश्रानेक आचार्याः ॥ १४३ ॥ समचतुरश्रानिति । समचतुरस्राकारान् ब्रुवते ॥१४३॥ समचतुरश्रानिति । एके आचार्या एकविधप्रभृतीन् अग्नीन् समचतुरस्राकारां- श्चेतव्यान् इति ब्रुवते । न प्रउगादीन् गुणविकारानित्यर्थः ॥ १४३ ॥ तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् । तासामर्ध्याः पाद्याश्च ॥ १४४ ॥ समचतुरश्रपक्षे करणाण्याह--तस्येति । तस्याग्नेः करण्या द्वाद- शेनेष्टकाः कारयेत्। तासां द्वादशानामर्ध्याः तिर्यग्भेदाः । पाद्याः अर्ध्यायास्ति- र्यग्भेदाः समचतुरश्राः कार्याः । एवं त्रिप्रकाराभिरिष्टकाभिर्भेदपरिहारे- णोपधानं कर्तव्यम् ॥१४४॥ अस्मिन् पक्षे करणाद्याह-तस्येति । तस्याग्नेः करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत्। तासामिति । तासां द्वादशकरणीनां अर्ध्यास्तिर्यग्भेदाः पाद्याश्च । अर्ध्यायास्तिर्यग्भेदे समचतुरस्राश्च कार्या इत्यर्थः । एवं त्रिप्रकाराभिरिष्टकाभिर्भेदपरिहारेण उपधानं कर्त्तव्यम् ।