बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

३० शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- अपिवा प्रमाणं पञ्चमेन वर्द्धयेत् । तत्सर्वं पञ्चधा संभुज्या- परस्मादन्ताद् द्वयोर्भागयोर्लक्षणं करोति । पृष्ठ्यान्तयोः पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य लक्षणे शङ्कं निहन्ति । तद्द- क्षिणाग्नेरायतनं भवति ॥ ५७ ॥ दक्षिणाग्न्यायतने पक्षान्तरमाह—अपि वा प्रमाणमिति । आहव- नीयगार्हपत्यमध्यदेशप्रमाणं तदीयपञ्चमांशेन युक्तं कृत्वा तत्सर्वं पञ्चधा विभज्य पश्चिमाग्रादारभ्य भागद्वयेऽतीते लक्षणं कृत्वा, पूर्वापरशङ्क्वॊः पाशौ प्रतिमुच्य पूर्ववल्लक्षणेन दक्षिणापायम्य तत्र शङ्कं निहन्यात्, तद्दक्षिणाग्नेर्मध्यम् ॥ ५७ ॥ अपिवेति । लक्षणे शङ्कं निहन्ति । पूर्वस्मादन्त्याद् भागत्रयेऽतीते ॥५७॥ [ इति गार्हपत्यदक्षिणाहवनीयाग्नीनां स्थानानयनप्रकारः । ] विपर्यस्यैतेनोत्करो व्याख्यातः ॥ ५८ ॥ विपर्यस्येति । पूर्ववदग्रविपर्य्यसिन उत्तरतोऽपायम्योत्करः कर्त्तव्यः । विपर्यस्येत्येतत् अपि वेति पक्षद्वयस्यापि शेष इति द्रष्टव्यम् ॥ ५८ ॥ विपर्यस्येति । पूर्वोत्तरकल्पयोः साधारणमिदम् । “दक्षिणतो विषुवत्यन्वा- हार्यपचनस्ये”ति (बौ. श्रौ. सू. २४।२ पृ. ५४८ ) कल्पोक्तोऽप्यनुसन्धेयः । तथा सति उत्तरतो मध्य उत्करः ॥ ५८ ॥ [ इत्युत्करस्थानानयनम् । ] अपरेणाहवनीयं यजमानमात्री भवतीति दार्शपौर्णमासि- काया वेदेर्विज्ञायते । तस्यास्त्रिभागोनं पश्चात्तिरश्ची । तस्या एवार्धं पुरस्तात् तिरश्ची । एवं दीर्घचतुरस्रमेकतोऽणिमद् विहृत्य स्त्रक्तिषु शङ्कून् निहन्यात् । यावती पार्श्वमानी द्विरभ्यस्ता तावतीं रज्जुमुभयतः पाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं करोति । दक्षिणयोः पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य लक्षणे शङ्कं निहन्यात् । तस्मिन् पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणं पार्श्वं परिलिखेत् । एतेनोत्तरं पार्श्वं व्याख्यातम् । पूर्वं पार्श्वं तया द्विर- भ्यस्तया परिलिखेत् । एवमपरम् ॥ ५९ ॥