भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 1102, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें१०७० भैषज्यरत्नावली । [ कुष्ठरोग-
—जयेच्छीघ्रं निषेवितः । श्वित्रमौदुम्बरं दद्रुमृक्षजिह्वं सकाकणम् ॥ १३० ॥ पुण्डरीकं च चर्माख्यं विस्फोटं मण्डलं तथा । कण्डूं कपालकुष्ठं च पामानं सविपादिकम् ॥ ३१ ॥ वातरक्तमुदावर्त्तं पाण्डुरोगं व्रणं क्रिमीन् । अर्शोसि षट्प्रकाराणि कासं श्वासं भगन्दरम् ॥ ३२ ॥ तदभ्यासेन पलितमामवातं सुदुस्तरम् । अनुपाने प्रयोक्तव्यं छिन्नाक्वाथं पयोऽथवा ॥ भोजने च तथा योज्यमुष्णं चान्नं विशेषतः ॥ ३३ ॥
यह अवलेह नियमपूर्वक सेवन करनेसे श्वेतकुष्ठ, औदुम्बरकुष्ठ, दद्रु, ऋक्षजिह्व-कुष्ठ, काकण, पुण्डरीक, चर्माख्य, विस्फोट, मण्डल, कण्डू, कपालकुष्ठ, पामा, विपादिका, वातरक्त, उदावर्त्त, पाण्डुरोग, व्रण, कृमिरोग, छहोंप्रकारकी बवासीर, खाँसी, श्वास, भगन्दर, बहुत समयतक सेवन करनेसे पलित रोग और दुस्तर आमवात (गठिया) इत्यादिरोगोंको बहुत जल्द नष्ट करता है। इसपर गिलोयका क्वाथ अथवा दूधका अनुपान करे और सदैव उष्णवीर्य अन्नोंका उष्ण भक्ष्य भोजन करे ॥ १३०-१३३ ॥
अमृतागुग्गुलु । अमृतायाः पलशतं दशमूल्यास्तथा शतम् । पाठामूर्वाबलातिक्तादार्वा गन्धर्वहस्तकाः ॥ ३४ ॥ एषां दशपलान्भागान् विभीतक्याः शतं हरेत् । द्वे शते च हरीतक्या आमलक्यास्तथा शतम् ॥ ३५ ॥ जलद्रोणद्वये पक्त्वा अष्टभागावशेषितम् । प्रस्थं गुग्गुलुमाहृत्य प्रस्थार्द्धं च घृतं पचेत् ॥ ३६ ॥ पाकसिद्धौ प्रदातव्यं गुडूच्याः सत्त्वमेव च । पलद्वयं तथाशुण्ठ्याः पिप्पल्याश्च पलद्वयम् ॥ ३७ ॥
गिलोय १०० पल, दशमूल १०० पल तथा पाठ, मूर्वा, खिरैंटी, कुटकी, दारुहल्दी और अण्डकी जड ये प्रत्येक दस दस पल, बहेडे सौ, हरडें दो सौ