भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 1173, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1173

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ११४१


काञ्जिकपिष्टशेलुफलमज्जनि सच्छिद्रलौहगे ।
यदर्कतापात्पतति तैलं तन्नस्यम्रक्षणात् ॥ ९१ ॥
केशा नीलालिकसंकाशाः सद्यः स्निग्धा भवन्ति च ।
नयनश्रवणग्रीवादन्तरोगंश्च हन्त्यदः ॥ ९२ ॥

लिसौडेकी मींगको काँजीमें पीसकर लोहेकी छलनीमें करके धूपमें रक्खे धूपकी तेजीसे छलनीमें जो तेल नीचे गिरताजाय उसको दूसरे पात्रमें ग्रहण करता जाय । फिर इस तेलको नस्यद्वारा और शिरपर मर्दनकर प्रयोग करे । इससे सफेदवाल भौरोंकी पंक्तिके समान तत्काल काले और चिकने होजाते हैं। यह तेल, नेत्र, श्रवण गर्दन और दाँतोंके रोगोंको नष्ट करता है ॥ ९२ ॥

भृङ्गराजघृत ।

भृङ्गराजरसे पक्वं शिखिपित्तेन कल्कितम् ।
घृतं नस्येन पलितं हन्यात्सप्ताहयोगतः ॥ ९३ ॥

भाँगरेके रसमें मोरके पित्तका कल्क डालकर घृतको पकावे इस घृतका सात दिनतक नस्य लेनेसे पलितरोग नष्ट होता है ॥ ९३ ॥

महाभृङ्गराजतैल ।

आनूपदेशसम्भूतं गृहीत्वा मार्कवं शुभम् ।
सुधौतं जर्जरीकृत्य स्वरसं तस्य चाहरेत् ॥ ९४ ॥
चतुर्गुणेन तेनैव तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।
एभिर्द्रव्यैः क्षीरपिष्टैः संयोज्य मतिमान् भिषक् ॥ ९५॥
मञ्जिष्ठा पद्मकं लोध्रं चन्दनं गैरिकं बला ।
रजन्यौ केशरं चैव प्रियङ्गु मधयष्टिका ॥ ९६ ॥
प्रपौण्डरीकं गोपी च पलिकान्यत्र दापयेत् ।
सम्यक्पक्वं ततो ज्ञात्वा शुभे भाण्डे निधापयेत् ॥ ९७ ॥
केशपाते शिरोदुष्टे मन्यास्तम्भे गलग्रहे ।
शिरःकर्णाक्षिरोगेषु नस्येऽभ्यङ्गे च योजयेत् ॥ ९८ ॥
कुञ्चिताग्रानतिस्निग्धान् कचान्कुर्याद्वृहंस्तथा ।
खालित्यमिन्द्रलुप्तं च तैलमेतद् व्यपोहति ॥ ९९ ॥

अनूपदेश (खादर) में उत्पन्न हुए भाँगरेको लाकर जलसे धोकर, कुचलकर उसका रस निकाले । फिर १ आढक परिमाण उक्त रसके साथ एक प्रस्थ तिल