भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 125, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । ९३
सर्वत्र समभागः स्यात् द्विभागं हिङ्गुलं भवेत् । जम्बीरस्य रसेनात्र हिङ्गुलं भावयेद्भिषक् ॥ ३४ ॥ रसश्चेत्समभागः स्यात् हिङ्गुलं नेष्यते तदा । गोमूत्रशोधितं चात्र विषं सौरविशोषितम् ॥ ३५ ॥ चूर्णयेत् खल्वमध्ये तु मुद्गमात्रां वटीं चरेत् । मधुना लेहनं प्रोक्तं सर्वज्वरनिवृत्तये ॥ ३६ ॥
शुद्ध वत्सनाभविष, मिरच, पीपलके चावल, शुद्धगन्धक और भुनाहुआ सुहागा ये प्रत्येक एक एक भाग और हिंगरफ २भाग लेवे प्रथम सिंगरफको जम्बीरी नींबूके रसमें भावना देकर शुद्ध करलेवे । यदि इस रसमें पारे और गन्धककी दो भाग कज्जली डाली जाय तो सिंगरफको नहीं डालना चाहिये और विषको गोमूत्रमें शुद्ध करके धूपमें सुखाकर लेना चाहिये । फिर सब औषधियोंको एकत्र खरलमें जलके साथ उत्तम प्रकारसे खूब खरल करके मूँगके बराबर गोलियाँ बनालेवे । इसकी एक एक गोली शहदके साथ खानेसे सब प्रकारके ज्वर निवृत्त होते हैं ॥ ३३-३६ ॥
दध्युदकानुपानेन वातज्वरनिबर्हणः । आर्द्रकस्य रसैः पानं दारुणे सान्निपातिके ॥ ३७ ॥ जम्बीररसयोगेन ह्यजीर्णज्वरनाशनः । अजाजीगुडसंयुक्तो विषमज्वरनाशनः ॥ ३८ ॥ जीर्णज्वरे महाघोरे पुरुषे यौवनान्विते । पूर्णमात्रा प्रदातव्या पूर्णे वटिचतुष्टयम् ॥ ३९ ॥ अतिक्षीणेऽतिवृद्धे च शिशौ चाल्पवयस्यपि । तुर्यमात्रा प्रदातव्या व्यवस्था सारनिश्चिता ॥ ४० ॥ नवज्वरे प्रदानेन यामैकान्नाशयेज्ज्वरम् । अक्षीणे च कफाभावे दाहे च वातपैत्तिके ॥ ४१ ॥ सितां दद्यात्प्रयत्नेन नारिकेलाम्बु निर्भयम् अयं मृत्युञ्जयो नामः रसः सर्वज्वरापहः ॥ अनुपानप्रभेदेन निहन्ति सकलान् गदान् ॥ ४२ ॥
इसको दहीके पानीके साथ सेवन करनेसे वातज्वर और अदरखके रसके साथ सेवनकरनेसे दारुण सन्निपातज्वर दूर होता है । जम्बीरी नींबूके रसके साथ सेवन