भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 1252, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें१२२० भैषज्यरत्नावली । [ शिरोरोग-
मध्यमदशमूलतैल ।
दशमूली करञ्जश्च निर्गुण्डी च जयन्तिका ।
धुस्तूरः षट्पलान्भागान्जलद्रोणे विपाचयेत् ।
पादशेषे रसे तस्मिन् कटुतैलं विपाचयेत् ।
तत्कल्कान्दापयेदत्र भागान्षट्स्तोलकान्पृथक् ॥ ५३ ॥
दशमूल, करंजुआ, निर्गुण्डी जयन्ती और धतूरा इनके पत्ते छः छः पल लेकर एक द्रोण जलमें पकावे । जब पकते पकते चौथाई भाग जल शेष रहजाय तब उतारकर छानलेवे । फिर उसमें कडवातैल एक प्रस्थ और उक्त औषधियोंका कल्क छः छः तोले डालकर यथानियम तेलको पकावे ॥ ५२ ॥ ५३ ॥
वातश्लेष्मसमुद्भूतं शिरोरोगं व्यपोहति ।
कासं पञ्चविधं शोथं जीर्णज्वरमपोहति ॥ ५४ ॥
दशमूलमिदं तैलं शिरःकर्णाक्षिरोगनुत् ।
मन्यास्तम्भमन्त्रवृद्धिं श्लीपदं च विनाशयेत् ॥
दशमूलमिदं तैलमश्विभ्यां निर्मितं पुरा ॥ ५५ ॥
यह तेल वात और कफसे उत्पन्नहुए शिरोरोगको दूर करताहै । तथा पाँच प्रकारकी खाँसी, सूजन, जीर्णज्वर, शिर, कान और नेत्रोंके रोग, मन्यास्तम्भ, अन्त्र-वृद्धि और श्लीपदरोगको नष्ट करता है । इस दशमूल तेलको पूर्वकालमें अश्विनी-कुमारोंने निर्माण किया है ॥ ५४ ॥ ५५ ॥
बृहद्दशमूलतैल १-२ ।
पञ्च पञ्च पलं नीत्वा पञ्चमूलीयुगात्पृथक् ।
विपाचयेज्जलद्रोणे चाष्टभागावशेषितम् ॥ ५६ ॥
आर्द्रकस्य रसप्रस्थं निर्गुण्ड्यास्तत्समं भवेत् ।
त्र्यूषणं पञ्चकोलं च जीरकद्वयसर्षपम् ॥ ५७ ॥
सैन्धवं च यवक्षारं त्रिवृता च निशाद्वयम् ।
तोयं च द्विगुणं दत्त्वा कल्कमक्षसमं विदुः ॥ ५८ ॥
सर्वैरेभिः पचेत्तैलं शिरोरोगं व्यपोहति ।
ऊर्ध्वजत्रुजरोगघ्नं वातश्लेष्मगदापहम् ॥ ५९ ॥