भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 1290, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें१२५८ भैषज्यरत्नावली । [ गर्भिणीरोग-
गोक्षुरस्य तु बीजं तु पिबेन्निर्गुण्डिकारसैः । त्रिरात्रं सप्तरात्रं वा वन्ध्या भवति पुत्रिणी ॥ १३ ॥ गोखरूके बीजोंको निर्गुण्डीके रसमें पीसकर ऋतुस्नानके पश्चात् तीन दिन अथवा सात दिनतक पान करे तो बाँझ स्त्री पुत्रवती होती है ॥ १३ ॥
पुष्यार्कयोगोद्धृतलक्ष्मणाया मूलं तथा वज्रतरोश्च पिष्ट्वा । अप्येकवर्णापयसा निपीतं स्त्रियाः स्मृतं पुत्रकरं मुनीन्द्रैः १४ पुष्यनक्षत्रयुक्त रविवारके दिन लक्ष्मणाकी जड अथवा सफेद खिरैंटीकी जडको उखाडकर एक रंगवाली गौके दूधमें पीसकर जो ऋतुमती स्त्री पान करे तो निश्चय पुत्र उत्पन्न होता है, ऐसा मुनियोंने कहा है ॥ १४ ॥
पुष्योद्धृतं लाक्ष्मणमेव चूर्णं पुंसा निपिष्टं सघृतं निपीय । क्षीरौदनं प्राश्य पतिप्रसङ्गाद्गर्भं विदध्यात्तरुणी न चित्रम् ॥ पुष्यनक्षत्रमें लक्ष्मणाकी जडको उखाडकर उसका चूर्ण करलेवे । फिर घृतमें खरल करके उसको भक्षण करे । फिर इसपर दूध भात भोजन कर पतिके साथ प्रसङ्ग करनेसे वन्ध्या स्त्री निश्चयही गर्भको धारण करती है ॥ १५ ॥
इति भैषज्यरत्नावल्यां वन्ध्याचिकित्सा ॥
गर्भिणीरोगकी चिकित्सा ।
प्रथमे मासि गर्भे तु यदा भवति वेदना । चन्दनं शतपुष्पा च शर्करा मदयन्तिका ॥ १ ॥ एतानि समभागानि पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा । पाययेत्पयसाऽऽलोड्य गर्भिणीं मात्रया भिषक् ॥ २ ॥ तथा तिलान्पद्मकं च शालूकं शालितण्डुलान् । क्षीरेण पिष्ट्वा क्षीरेण सिताक्षौद्रान्वितेन च ॥ ३ ॥ आलोड्य पाययेन्नारीं ततः सम्पद्यते शुभम् । तस्मिन्सुजीर्णे दातव्यं भोजनं क्षीरसंयुक्तम् ॥ ४ ॥
गर्भवती स्त्रीके यदि पहले महीनेमें पीडा हो तो सफेदचन्दन, सोया, खाँड और मैनफल इनको समान भाग लेकर चावलोंके जलके साथ पीसकर और दूधमें मिलाकर उचितमात्रासे गर्भिणीको पान करावे । एवं तिल, पद्माख,