भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 1408, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1408

१३७६ | भैषज्यरत्नावली। | [वाजीकरणा-

जीवन्ती मधुकं द्राक्षा काकोल्यौ नीलमुत्पलम् ।
मुस्तं सचन्दनं रास्ना पर्णिनीद्वयशाारिवे ॥ १ ॥
मेदे द्वे च तथा कुष्ठं जीवकर्षभकौ शठी ।
दार्वी प्रियङ्गु त्रिफला नतं तालीशपद्मकौ ॥ २ ॥
एलापत्रं वरी नागं जातीकुसुमधान्यकम् ।
मञ्जिष्ठा दाडिमं दारु रेणुकं सैलवालुकम् ॥ ३ ॥
विडङ्गं जीरकं चैव पेषयित्वा विनिक्षिपेत् ।
वस्त्रपूते च शीते च शर्कराप्रस्थसंयुतम् ।
निधापयेत्स्निग्धभाण्डे मृन्मये भाजने शुभे ॥ ४ ॥

उसी समय इस घृतमें जीवन्ती, मुलहठी, दाख, काकोली, क्षीरकाकोली, नीलकमलकी जड, नागरमोथा, लालचन्दन, रास्ना, मुगवन, मषवन, अनन्तमूल, उसवा, मेदा, महामेदा, कूठ, जीवक, ऋषभक, कचूर, दारुहल्दी, फूलप्रियंगु, त्रिफला तगर, तालीशपत्र, पद्माख, छोटी इलायची, तेजपात, शतावर, नागकेशर, चमेलीके फूल धनियाँ, मंजीठ, अनार, देवदारु, रेणुका, एलुआ, वायविडङ्ग और जीरा इन औषधियोंके दो दो तोले कल्कको बारीक पीसकर डालदेवे । जब घृत उत्तम प्रकार पककर सिद्धहोजाय तब वस्त्रमें छानकर शीतल होजानेपर उसमें चीनी एक प्रस्थ मिलाकर उसको शुद्ध और उत्तम मिट्टीके चिकने बासनमें भरकर रखदेवे॥ ३००-४॥

अस्यौषधस्य सिद्धस्य शृणु वीर्य्यमतः परम् ॥ ५ ॥
देवदेवं नमस्कृत्य सम्पूज्य गणनायकम् ।
पिबेत्पाणितलं तस्य व्याधिं वीक्ष्यानुपानतः ॥ ६ ॥
सर्ववातविकारेषु अपस्मारे विशेषतः ।
पक्षाघातेषु चोन्मादे आध्माने कोष्ठनिग्रहे ॥ ७ ॥
कर्णरोगे शिरोरोगे बाधिर्ये चापतन्त्रके ।
भूतोन्मादे च गृध्रस्यां सोदरे चाक्षिपातजे ॥ ८ ॥
पार्श्वशूले च हृच्छूले बाह्यायामार्द्दिते तथा ।
वातकण्टकहृद्रोगे मूत्रकृच्छ्रे सपङ्गुके ॥ ९ ॥
क्रोष्टुशीर्षे तथा खञ्जे कुब्जे चाध्मानमिन्मिने ।
अपतानेऽन्तरायामे रक्तपित्ते तथोर्ध्वगे ॥ ३१० ॥