भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 341, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३०९
गृहक॑न्या हरति मलं त्रिफला वह्निं चित्रक च विषम् ।
तस्मादेभिर्वारान् संमूर्च्छयेत् सप्तसप्तैव ॥ ” इति ॥
मग्नं रसे जयन्त्याः पश्चादेरण्डसम्भवे ।
आर्द्रकरसे च सूतं पत्ररसे काकमाच्याश्च ॥ २ ॥
सप्तमुदितानुपूर्व्या मर्दनशुष्कं करेण गृह्णीयात् ।
प्रस्तरभाजनमध्ये शुद्धिरियं पारदस्योक्ता ॥ ३ ॥
श्रीविन्ध्याचलवासी ( व्याडिमुनि ) को और भगवान् धन्वन्तरिको प्रमाण करके, मैं पारे और गन्धककी पर्पटीकी उत्तम विधिको कहता हूं । पर्पटीको प्रस्तुत करनेसे पहले इस प्रकार शुद्ध किया हुआ पारा पर्पटीके लिये लेना योग्य है-पारेके मलदोष, अग्निदोष और विषदोष करके तीन दोष हैं, मलदोषसे मूर्च्छा, अग्निसे दाह और विषसे हिक्का होती है, इसलिये इनको अवश्य दूर कर देने चाहिये । उसकी प्रणाली यह है कि, ८ तोले पारेको घीग्वारके रसमें मर्दन करनेसे उसका मलदोष दूर होता है, त्रिफलेके चूर्णमें मर्दन करनेसे अग्निदोष दूर होता है । चीतेके पत्तोंके रसमें खरल करनेसे विष दूर होता है । इस प्रकार पारेके दोषोंको दूर करके उसको अरणीके पत्ते, एरण्डके पत्ते, अदरख और मकोयकेपत्ते इनके रसोंमें पृथक् २ मिलाकर क्रमपूर्वक पत्थरके पात्रमें मर्दन करके शोषण करे । पारेकी यह शुद्धि करनी चाहिये ॥ १-३ ॥
शुकपुच्छसमच्छायो नवनीतसमद्युतिः ।
मसृणः कठिनः स्निग्धः श्रेष्ठो गन्धक इष्यते ॥ ४ ॥
कृत्वा भद्रं गन्धकमतिकुशलं क्षुद्रतण्डुलाकारम् ।
तद्भृङ्गराजरसैरनन्तरं भावयेत् पात्रे ॥ ५ ॥
तदनु शुष्कं कुर्यात् धूलिसमानं च सप्तधा रौद्रे ।
तदनु च शुष्कं चूर्णं कृत्वा विन्यस्य लौहिकामध्ये ॥६॥
निर्धूमबदरकाष्ठाङ्गारे न्यस्तं विलाप्य तैलसमम् ।
पात्रस्थितभृङ्गराज रसमध्ये ढालयेन्निपुणः ॥ ७ ॥
तस्मिन् प्रविष्टमात्रं कठिनत्वं याति गान्धकं चूर्णम् ।
पुनरपि रौद्रे शुष्कं केतकरजसा समानतां नीतम् ॥ ८ ॥
१ गृहकन्या-घृतकुमारी तस्या दलरसेन म्रक्षणम् त्रिफलायाश्चूर्णेन 'खलनम् । चित्रकस्य पत्ररसेन मूर्च्छनम् । तदेवं नैसर्गिकदोषापहारानन्तरं जयन्त्यादिद्रव्यचतुष्टयरसेन मूर्च्छनमधिगन्तव्यम् ॥