भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 343, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ३११
समुदितपात्रे भरणाददनीया पर्पटी मनुजैः ।
जीरकगुञ्जे हिङ्गोरर्द्धं खादेच्च वातले जठरे ॥ १३ ॥
जीरकहिङ्ग्वो रसस्तस्त्वनुपानं सलिलधारया कार्यम् ।
रसगन्धकपर्पटिकाभक्षणमात्रे तु नाम्भसः पानम् ॥ १४ ॥
इस पर्पटीको वातप्रधान उदररोगमें दो रत्ती जीरे और १ रत्ती हींगके चूर्णके साथ सेवन करे किन्तु भुनेहुए जीरे और भुनीहुई हींगको जलमें घोलकर उसका अनुपान करना चाहिये और पर्पटीको भक्षण करके अनन्तर जलपान नहीं करना चाहिये ॥ १३-१४ ॥
प्रथमं गुञ्जायुगलं प्रतिदिनमेकैकवृद्धितो भक्ष्यम् ।
दशगुञ्जापरिमाणान्नाधिकमदनीयमेकविंशतिदिनानि ॥ १५ ॥
पहले दिन इसको २ रत्ती प्रमाण देवे । फिर प्रतिदिन एक एक रत्तीकी मात्रा बढाकर १० रत्तीतक सेवन करावे और फिर प्रतिदिन १-१ रत्ती घटाकर सेवन करावे इस प्रकार २१ दिनतक सेवन करावे । किन्तु १० रत्तीसे अधिक मात्रा नहीं बढानी चाहिये ॥ १५ ॥
वातातपकोपमनश्चिन्तनमाहारसमयवैषम्यम् ।
व्यायामश्चायासः स्नानं व्याख्यानमहितमत्यन्तम् ॥ १६ ॥
इस पर्पटीके सेवन करनेवालेको वायु, धूप, क्रोध, मानसिक चिन्ता, आहारके समयकी विषमता, व्यायाम, अत्यन्त परिश्रम, स्नान और अत्यन्त बोलना ये सब अहितकारी हैं। अतः इन सबको त्याग देना चाहिये ॥ १६ ॥
पाके स्तोकं सर्पिर्जीरकधन्याकवेशवारैश्च ।
सिन्धूद्भवेन रन्धनमोदनधान्यानि शालयो भक्ष्याः ॥ १७ ॥
कृष्णं वातिङ्गलफलमविद्धकर्णा च वास्तूकम् ।
अक्षतमुद्गं सहितं कदलीपत्रं पटोलं च ॥ १८ ॥
क्रमुकफलशृङ्गवेरौ भक्ष्यौ शाकेषु काकमाची च ।
लावकवर्त्तकत्तित्तिरिमयूरमांसं च हिततरं भवति ॥ १९ ॥
मेदूररोहितमीनावदनीयौ कृष्णमत्स्याश्च ।
नीरक्षीर व्यञ्जनमदनीयं पक्वकदलं च ॥ २० ॥