भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 355, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा । भाषाटीकासहिता । ३२३
एतस्यामृतरूपस्य दद्याद् गुञ्जाचतुष्टयम् ।
घृतमाध्वीकसंयुक्तमेकोनत्रिंशदूषणैः ॥ ९२ ॥
मन्दाग्नौ रोगसंघे च ग्रहण्यां विषमज्वरे ।
गुदाङ्कुरे महाशूले पीनसे श्वासकासयोः ॥ ९३ ॥
अतीसारे ग्रहण्यां च श्वयथौ पाण्डुके गदे ।
सर्वेषु कोष्ठरोगेषु यकृत्प्लीहादिकेषु च ॥ ९४ ॥
वातपित्तकफोत्थेषु द्वन्द्वजेषु त्रिदोषजे ।
दद्यात् सर्वेषु रोगेषु श्रेष्ठमेतद्रसायनम् ॥ ९५ ॥
इस अमृतकी समान गुणकारी रसको चार चार रत्ती प्रमाण लेकर घृत, शहद और २९ कालीमिरचोंके चूर्णके साथ मिलाकर सेवन करावे। यह रस मन्दाग्नि, संग्रहणी, विषमज्वर, बवासीर, दारुण शूल, पीनस, श्वास, खाँसी, अतिसार, सूजन, पाण्डुरोग, सब प्रकारके उदरविकार, यकृत, प्लीहा, वात-पित्त तथा कफजन्यरोग, द्विदोषज और त्रिदोषज आदि समस्त रोगोंमें प्रयोग करना चाहिये। इससे उक्त विकार तत्काल नष्ट होते हैं। यह अतिश्रेष्ठ रसायन है ॥ ९२–९५ ॥
स्वल्पचुक्र ।
यन्मस्त्वादि शुचौ भाण्डे सगुडक्षौद्रकाञ्जिकम् ।
धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्लं चुक्रं तदुच्यते ॥ ९६ ॥
गुड़ १ भाग, शहद २ भाग, कांजी ४ भाग, एवं दहीका पानी ८ भाग लेवे । इन सबको एक मिट्टीके नये घड़ेमें भरकर उसके मुँहको बन्द करके नवीन धानोंके ढेरमें गाड़ देवे । फिर तीन दिनके बाद निकालकर सेवन करावे । इसके सेवनसे ग्रहणीप्रभृति विविध रोग नष्ट होते हैं । इसको चुक्र अथवा शुक्ल कहते ॥ ९६ ॥
बृहच्चुक्र ।
प्रस्थं तण्डुलतोयतस्तुषजलात् प्रस्थत्रयं चाम्लतः
प्रस्थार्द्धं दधितोऽम्लमूलकपलाान्यष्टौ गुडान् मानिके ।
मान्यौ शोधितशृङ्गवेरशकलाद् द्वे सिन्ध्वजाज्योः पले
द्वे कृष्णोषणयोर्निशापलयुगं निक्षिप्य भाण्डे दृढे ॥ ९७ ॥
स्निग्धे धान्ययवादिशिनिहितं त्रीन् वासरान् स्थापयेत्
ग्रीष्मे तोयधरात्यये च चतुरो वर्षासु पुष्पागमे ।