भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 921, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 921

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ८८९


अभ्रप्रवालमुक्तानां भागाश्चत्वार ईरिताः । गव्येन पयसा चैव कदलोपुष्पजै रसैः ॥ ५१ ॥ रसेनेक्षुसमुत्थेन तथा पद्मरसेन च । उदुम्बररसेनैव भावयेत्सप्तधा पृथक् ॥ ५२ ॥

सुवर्णभस्म १ तोला, कपूर २ तोले, वंग, शीशा और लोहभस्म तीन तीन तोले, अभ्रक, मूँगा और मोतीकी भस्म चार चार तोले लेकर सबको एकत्र पीसलेवे । फिर गोदुग्ध केलेका मोचा, ईखका रस, कमलका रस और गूलरोंका रस इन रसोंमें अलग अलग क्रमपूर्वक सातवार खरल करे ॥ ५०-५२ ॥

रक्तिद्वयमितो हन्ति मालतीकुसुमाकरः । रसः सर्वप्रमेहांश्च बहुमूत्रादिकं तथा ॥ सोमरोगांश्च संहन्ति भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ५३ ॥

यह मालतीकुसुमाकर नामवाला रस दो रत्ती प्रमाण खानेसे सर्वप्रमेह, बहुमूत्ररोग और सोमरोगको दूर करता है ॥ ५३ ॥

वसन्तकुसुमाकररस ।

वैक्रान्तस्य च भागैकं द्विभागं हेमभस्मनः । अभ्रकस्य च भागौ द्वौ मुक्ताविद्रुमयोस्तथा ॥ ५४ ॥ वङ्गभस्म त्रिभागं स्याद्रसस्य भस्मनस्तथा । चत्वारोऽस्य च भागाश्च सर्वमेकत्र मर्दितम् ॥ ५५ ॥ जम्बीराद्भिश्च गोदुग्धैरुशीरैर्नववारिभिः । वृषद्रावैरिक्षुनीरैः सप्तधा भावयेत्पृथक् ॥ ५६ ॥

वैक्रान्तमणिकी भस्म १ तोला, सुवर्णभस्म, अभ्रक, मोती और मूँगाभस्म प्रत्येक दो दो तोले, वंगभस्म तीन तोले और पारेकी भस्म चार तोले लेवे । फिर सबको एकत्रकर जम्बीरीनीम्बूके रस, गौंके दूध, खसकी मूलके रस, सोंठके स्वरस अडूसेके पत्तोंके रस और ईखके रसमें क्रमशः सातवार भावना देवे । तदनन्तर रसौंतके रसमें भावना देकर दो दो रत्तीकी गोलियाँ निर्माण करे ॥ ५४-५६ ॥

भावितो रसराजः स्याद्वसन्तकुसुमाकरः । वल्लोऽस्य मधुना लीढः सोमरोगं क्षयं नयेत् ॥ ५७ ॥ ध्वजभङ्गं शुक्रमेहं मेहांश्च बहुमूत्रकम् । तृष्णां दाहं तालुशोषं नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ५८ ॥