भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 950, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें९१८ भैषज्यरत्नावली । [प्लीहा-यकृत्-
निसोत, दन्ती और इन्द्रायणकी जड इनके चूर्णको डालकर उतार लेवे । पुनः शीतल होजानेपर १२ तोले शहद मिलादेवे । तदनंतर इसमेंसे प्रतिदिन प्रातःसमय अपनी अग्निका बलाबल विचारकर उपयुक्त परिमाणमें सेवन करे और दोषानुसार अनुपान प्रयोग करे ॥ १८-२१ ॥
यकृत्प्लीहोदरानाहगुल्मं पाण्डुं सकामलम् ॥ २२ ॥ कुक्षिशूलं च हृच्छूलं पार्श्वशूलमरोचकम् । शोथं च श्लीपदं हन्ति जीर्णं च विषमज्वरम् ॥ २३ ॥
इससे यकृत, प्लीहा, उदररोग अफारा, गुल्म, पाण्डु, कामला, कुक्षिशूल, हृदयशूल, पार्श्वशूल, अरुचि, सूजन, श्लीपद, जीर्णज्वर, और विषमज्वरादि विकार शीघ्र नष्ट होते हैं ॥ २२ ॥ २३ ॥
अर्कलवण ।
अर्कपत्रं सलवणमन्तर्धूमं दहेन्नरः । मस्तुना तत्पिबेत्क्षारं प्लीहगुल्मोदरापहम् ॥ २४ ॥
आकके पत्ते और सेंधानमक इनको समान भाग लेकर अन्तर्धूम (जिसमें धुआँ न निकले) पात्रमें दग्ध करे । फिर इस खारको दहीके तोडके साथ पान करे तो प्लीहा, गुल्म, और उदररोग दूर होते हैं ॥ २४ ॥
अभयालवण ।
पारिभद्रपलाशाक्र्कस्नुह्यपामार्गचित्रकान् । वरुणाग्निमन्थवसुश्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम् ॥ २५ ॥ पूतिकास्फोटकुटजकोषातक्यः पुनर्नवा । समूलपत्रशाखाश्च क्षोदयित्वा उदूखले ॥ २६ तिलनालप्रदीप्ताग्निसुदग्धं भस्म शीतलम् । क्षारप्रस्थं गृहीत्वा तु न्यसेत्पात्रे दृढे नवे ॥ २७ ॥ जलद्रोणे विपक्तव्यं ग्राह्यं पादावशेषितम् । पूर्ववत्क्षारकल्केन स्रावयित्वा विचक्षणः ॥ २८ ॥ प्रस्थमेकं च लवणं तदर्द्धां च हरीतकीम् । तुल्याम्बुभागं गोमूत्रं साधयेन्मृदुनाऽग्निना ॥ २९ ॥ किञ्चित्सबाष्पसान्द्रे च सम्यक् सिद्धेऽवतारिते ।