भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 107, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 107

षष्ठ्यर्थविचारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ८९

ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते, संबन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात् । एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य, सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयासः स्यात् । न व्यर्थः, ब्रह्माभ्रिताशेषविचारप्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेन्न, प्रधानपरिग्रहे तदपेक्षितानामार्थाक्षिप्तत्वात् । ब्रह्म हि ज्ञानेनाप्तुमिष्टतमत्वात्प्रधानम् । तस्मिन्प्रधाने जिज्ञासाकर्मणि परिगृहीते यैर्जिज्ञासितैर्विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति, तान्यर्थाक्षिप्तान्येवेति न पृथक्सूत्रयितव्यानि । यथा राजासौ गच्छतीत्युक्ते सपरिवारस्य राज्ञो गमनमुक्तं भवति, तद्वत् । श्रुत्यनुगमाच्च—‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (तैत्ति० ३।१) इत्याद्याः श्रुतयः, 'तद्विजिज्ञासस्व, तद्ब्रह्म (तैत्ति० ३।१) इति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं दर्शयन्ति । तच्च कर्मणि षष्ठीपरिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति ।

भामती

ज्ञानमित्युक्ते विषयान्वेषण। किविषयमिति ? तस्मात्प्रथममपेक्षितत्वात् कर्मतयेव ब्रह्म सम्बध्यते, न सम्बन्धितामात्रेण, तस्य जघन्यत्वात् । तथा च कर्मणि षष्ठीत्यर्थः । ननु सत्यं न जिज्ञास्यमन्तरेण जिज्ञासा निरूप्यते, जिज्ञास्यान्तरं त्वस्या भविष्यति, ब्रह्म तु शेषतया सम्भन्त्स्यते इत्यत आह ॐ जिज्ञासास्तरेति ॐ । निगूढाभिप्रायश्चोदयति ॐ ननु शेषषष्ठीपरिग्रहेऽपि इति ॐ । सामान्यसम्बन्धस्य विशेषसम्बन्धाविरोघेन कर्मताया अविघातेन जिज्ञासािरुपणोपपत्तेरित्यर्थः ।

निगूढाभिप्राय एव दूषयति ॐ एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः इति ॐ । वाच्यस्य कर्मत्वस्य जिज्ञासाया प्रथममपेक्षितस्य प्रथमसम्बन्धार्हस्य चान्वयपरित्यागेन पश्चात् कथञ्चिदपेक्षितस्य सम्बन्धमात्रस्य सम्बन्धौ जघन्यः प्रथमः प्रथमश्च जघन्य इति सुव्याहृतं न्यायतत्त्वम् । प्रत्यक्षपरोक्षाभिधानं च प्राथम्याप्राथम्यस्फुटत्वास्फुटत्वाभिप्रायम् । चोदकः स्वाभिप्रायमुद्घाटयति ॐ न व्यर्थो ब्रह्माभ्रिताशेषेति ॐ । व्याख्यातमेतदधस्तात् । समाधाता स्वाभिसन्धिमुद्घाटयति ॐ न, प्रधानपरिग्रहे इति ॐ । वास्तवं प्राधान्यं ब्रह्मणः । शेषं सनिदर्शनमतिरोहितार्थं, श्रुत्यनुगमश्चातिरोहितः ।

भामती-व्याख्या

शेषार्थक षष्ठी मानकर भी ब्रह्मगत कर्मता का उपपादन किया जा सकता है—इस आशय को मन में रखकर शेष-षष्ठीवादी शङ्का करता है—“ननु शेषषष्ठीपरिग्रहेऽपि” । 'निर्विशेषं न सामान्यम्'—इस न्याय के अनुसार सामान्य सम्बन्ध का किसी-न-किसी विशेष अर्थ में पर्यवसान मानना होगा, अतः कर्मता में ही उसका तात्पर्य मानकर ब्रह्मकर्मक जिज्ञासा का उपपादन किया जा सकता है। द्राविड़ प्राणायाम का प्रसङ्ग स्मरण कर सिद्धान्ती (कर्मषष्ठीवादी) उक्त शङ्का का निरास करता है—“एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य ।” उक्त षष्ठी किस अर्थ में प्रयुक्त है ? इस आकांक्षा में प्रथमतः कर्मता का प्रस्ताव ठुकराकर शेष-षष्ठी मान कर पुनः शेषता का कर्मता में उपसंहार करना कर्मतारूप मुख्य अर्थ को गौणता और गौणभूत शेष-षष्ठी को मुख्यता प्रदान करना अत्यन्त अनुचित है और निरर्थक श्रममात्र है। शेष-षष्ठीवादी अपने श्रम की निरर्थकता का परिहार करता है— “न व्यर्थः” । शेष-षष्ठी मानने पर ब्रह्म-सम्बन्धी प्रमाणादि के विचार को प्रतिज्ञा-वाक्य में समाहित करने के लिए शेष-षष्ठी मानना सार्थक है, निरर्थक नहीं। कर्मता-षष्ठीवादी अपना मन्तव्य उद्घाटित कर रहा है—“न, प्रधानपरिग्रहे तदपेक्षितानामार्थाक्षिप्तत्वात्” । संक्षिप्त समाधान का ही विस्तार किया जाता है—“ब्रह्म हि ज्ञानेनाप्तुमिष्टम्” । आशय यह है कि कर्म-षष्ठी मानकर ब्रह्म की प्रधानता का लाभ होता है, प्रधानभूत अर्थ की जिज्ञासा प्रतिज्ञात होने पर अङ्गभूत सभी पदार्थों की जिज्ञासा वैसे ही प्रतिज्ञात हो जाती है, जैसे 'राजासौ गच्छति'—ऐसा कहने पर राजा का समस्त परिजन-वर्ग गृहीत हो जाता है ।

१२