भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 108, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ९० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. १ |
|---|
तस्माद् ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा । अवगतिपर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्याया इच्छायाः कर्म, फलविषयत्वादित्छायाः । ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म । ब्रह्मावगतिर्हि पुरुषार्थः, निःशेषसंसारबीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात् । तस्माद् ब्रह्म
भामती
तदेवमभिमतं समासं व्यवस्थाप्य जिज्ञासापदार्थमाह ॐ ज्ञातुम् इति ॐ । स्यादेतत्—न ज्ञानमिच्छाविषयः । सुखदुःखावाप्तिपरिहारौ वा तदुपायौ वा तद्द्वारेणेच्छागोचरः । न चैवं ब्रह्मविज्ञानम् । न खल्वेतदनुकूलमिति वा प्रतिकूलनिवृत्तिरिति वाऽनुभूयते । नापि तयोरुपायः, तस्मिन् सत्यपि सुखभेदस्यादर्शनात् । अनुवर्त्तमानस्य च दुःखस्यानिवृत्तेः । तस्मान्न सूत्रकारवचनमात्राद्विषिकर्मता ज्ञानस्येत्यत आह ॐ अवगतिपर्यन्तम् इति ॐ । न केवलं ज्ञानमिष्यते किन्त्ववगतिं साक्षात्कारं कुर्वदवगतिपर्यन्तं सन्वाच्याया इच्छायाः कर्म । कस्मात् ? फलविषयत्वादित्छायाः तदुपायं फलपर्यन्तं गोचरयतीच्छेति शेषः । ननु भवत्ववगतिपर्यन्तं ज्ञानं, किमेतावतापीष्टं भवति । न ह्यपेक्षणीयविषयमवगतिपर्यन्तमपि ज्ञानमिष्यत इत्यत आह ॐ ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म ॐ । भवतु ब्रह्मविषयावगतिः, एवमपि कथमिष्टेत्यत आह ॐ ब्रह्मावगतिर्हिपुरुषार्थः ॐ । किमभ्युदयः ? न, किन्तु निःश्रेयसं विगलितनिखिलदुःखानुषङ्गपरमानन्दघनब्रह्मावगतिर्ब्रह्मणः स्वभाव इति सैव निःश्रेयसं पुरुषार्थ इति । स्यादेतत्—न ब्रह्मावगतिः पुरुषार्थः । पुरुषव्यापारव्याप्यो हि पुरुषार्थः । न चास्या ब्रह्मस्वभावभूताया उत्पत्तिविकारसंस्कारप्राप्तयः सम्भवन्ति । तथा सत्यनित्यत्वेन तत्स्वभावत्वानुपपत्तेः । न चोत्पत्त्याद्यभावे व्यापारव्याप्यता । तस्मान्न ब्रह्मावगतिः पुरुषार्थ इत्यत आह ॐ निःशेषसंसारवीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात् ॐ । सत्यं ब्रह्मावगतौ ब्रह्मस्वभावे नोत्पत्त्यादयः सम्भवन्ति । तथाप्यनिर्वचनीयानाद्यविद्यावशाद् ब्रह्मस्वभावोऽ-
भामती-व्याख्या
'जिज्ञासा' पद का अर्थ किया जाता है—"ज्ञातुमिच्छा" ।
**शङ्का—**ऊपर ज्ञान को जो इच्छा का विषय माना गया, वह उचित नहीं, क्योंकि स्वभावतः सुख की प्राप्ति, दुःख का परिहार एवं उनके उपायभूत पदार्थ ही इच्छा के विषय माने जाते हैं, ब्रह्म-ज्ञान न तो सुखरूप हैं, क्योंकि अनुकूल वेदनीय नहीं । न दुःख की निवृत्तिरूप है और न उनका उपाय रूप ही है, क्योंकि उसके होने पर भी न तो सुखादि की प्राप्ति देखी जाती है और न वर्तमान दुःख की निवृत्ति । केवल सूत्रकार के वैसा कह देने मात्र से ज्ञान को इच्छा का विषय नहीं माना जा सकता ।
**समाधान—**भाष्यकार ने उक्त शङ्का का निराकरण करने के लिए ज्ञान का परिष्कार किया है—"अवगतिपर्यन्तं ज्ञानम्" । केवल ज्ञान को इच्छा का कर्म नहीं माना जाता, अपितु आत्मा का साक्षात्कारात्मक ज्ञान विवक्षित है, क्योंकि इच्छा सदैव फलविषयिणी होती है, फल है—मोक्षरूप सुख, अतः इच्छा उसके उपायभूत विचार-जन्य ब्रह्म-साक्षात्कार को विषय करती है । अवगति-पर्यन्त ज्ञान की विवक्षा होने पर अभीष्ट-सिद्धि का प्रकार बताया जाता है—"ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म, ब्रह्मावगतिर्हि पुरुषार्थः" । 'पुरुषार्थ' पद से यहाँ अभ्युदयरूप पुरुषार्थ विवक्षित नहीं, अपितु मोक्ष अभिप्रेत है, जो कि सभी प्रकार के दुःखों के सम्बन्ध से रहित परमानन्द-घन ब्रह्म की अवगति ब्रह्म का ही स्वरूप है, उसको ही निःश्रेयस् या मोक्ष कहते हैं । ब्रह्मस्वरूपभूत मोक्ष की उत्पत्ति, विकृति या संस्कार सम्भव नहीं, अन्यथा ( उत्पत्त्यादि मानने पर ) मोक्ष अनित्य होकर नित्य कूटस्थ ब्रह्म का स्वरूप न हो सकेगा । मोक्ष की जब उत्पत्त्यादि सम्भव नहीं, तब वह पुरुष के किसी व्यापार से साध्य न होने के कारण पुरुषार्थ क्योंकर बन सकेगा ? इस प्रश्न का उत्तर है—"निःशेषसंसारबीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात्" । यद्यपि ब्रह्मस्वरूपभूत ब्रह्म की अवगति के उत्पत्त्यादि सम्भव नहीं, तथापि