भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 151, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें· उपासनाविधिनिरासः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १३३
अत्राभिधीयते—न; कर्मब्रह्मविद्याफलयोर्वैलक्षण्यात् । शारीरं वाचिकं मानसं च कर्म श्रुतिस्मृतिसिद्धं धर्माख्यं, यद्विषया जिज्ञासा 'अथातो धर्मजिज्ञासा' (जै० सू० १।१।१) इति सूत्रिता ।
अधर्मोऽपि हिंसादिः प्रतिषेधचोदनालक्षणत्वाज्जिज्ञास्यः परिहाराय । तयोश्चोदनालक्षणयोरर्थानर्थयोर्धर्माधर्मयोः फले प्रत्यक्षे सुखदुःखे शरीरवाङ्मनोभिरेवोपभुज्यमाने विषयेन्द्रियसंयोगजन्ये ब्रह्मादिषु स्थावरान्तेषु प्रसिद्धे । मनुष्यत्वादारभ्य ब्रह्मान्तेषु देहवत्सु सुखतारतम्यमनुश्रूयते । ततश्च तद्धेतोर्धर्मस्य तारतम्यं गम्यते । धर्मतारतम्यादधिकारितारतम्यम् । प्रसिद्धं चार्थित्वसामर्थ्यादिकृतमधिकारितारतम्यम् । तथा च यागाद्यनुष्ठायिनामेव विद्यासमाधिविशेषादुत्तरेण पथा गमनं, केवलैरिष्टापूर्तदत्तसाधनैर्धूमादिक्रमेण दक्षिणेन पथा गमनं, तत्रापि सुखतारतम्यं तत्साधनतारतम्यं च शास्त्रात् 'यावत्संपातमुषित्वा' (छान्दो० ५।१०।५) इत्यस्माद् गम्यते । तथा मनुष्यादिषु नारकस्थावरान्तेषु सुखलवश्चोदनालक्षणधर्मसाध्य एवेति गम्यते तारतम्येन वर्तमानः । तथोर्ध्वगतेष्वधोगतेषु च देहवत्सु दुःखतारतम्यदर्शनात्तद्धेतोरधर्मस्य प्रतिषेधचोदना-
भामती
योर्वैलक्षण्यात् ॐ । पुण्यापुण्यकर्मफले सुखदुःखे तत्र मनुष्यलोकमारभ्याब्रह्मलोकात् सुखस्य तारतम्यम् अधिकाधिकोत्कर्षः एवं मनुष्यलोकमारभ्य दुःखतारतम्यमावीचिलोकात्, तच्च सर्वं कार्यं च विनाशि च । आत्यन्तिकं त्वशरीरत्वमनतिशयं स्वभावसिद्धतया नित्यमकार्यमात्मज्ञानस्य फलम् । तद्धि फलमिव फलम् , अविद्यापनयनमात्रेणाविर्भावात् । एतदुक्तं भवति — त्वयाप्युपासनाविधिपरत्वं वेदान्तानामभ्युपगच्छता नित्यशुद्धबुद्धत्वादिपरब्रह्मात्मता जीवस्य स्वाभाविकी वेदान्तगम्याऽऽस्थीयते । सा चोपासनाविषयस्य विधेर्न
भामती-व्याख्या
दोषाभिधान कर रहे हैं कि एकदेशिमत युक्ति-युक्त इस लिए नहीं कि “कर्मब्रह्मविद्याफलयोर्वैलक्षण्यात्।” कर्म-विद्या और ब्रह्म-विद्या के फलों में यह विलक्षणता है कि कर्म या धर्माधर्म के ज्ञान से धर्म और अधर्म का अनुष्ठान होता है, धर्मानुष्ठान से पुण्य और अधर्माचरण से अपुण्य (पाप) उत्पन्न होता है, पुण्य का फल सुख और अपुण्य का फल दुःख है। यह सुख और दुःख सातिशय (तरतमभाव-युक्त) होता है अर्थात् इस मनुष्य लोक से लेकर ब्रह्म-लोक तक उत्तरोत्तर सुख उत्कृष्ट होता है एवं मनुष्य-लोक से लेकर अवीचि लोक तक दुःख अधिकाधिक होता जाता है। [ आगे चल कर ब्र. सू. ३।१।१५ में नरक लोकों की संख्या सात बताई गई है— “अपि च सप्त”। विष्णुपुराण, मार्कण्डेयादि पुराणों एवं मन्वादि स्मृतियों में संख्या अधिक उपलब्ध होती है। योग-भाष्यकार (३।२६) की व्यवस्था प्रसङ्ग के अनुरूप है— “अवीचेः प्रभृति मेरुपृष्ठं यावदित्येष भूर्लोकः, मेरुपृष्ठादारभ्या ध्रुवाद् ग्रहनक्षत्रतारा-विचित्रोऽन्तरिक्षलोकः, तत्परः स्वर्लोकः पञ्चविधो माहेन्द्रस्तृतीयो लोकः, चतुर्थः प्राजापत्यो महर्लोकः, त्रिविधो ब्राह्मः-जनस्तपोलोकः सत्यलोकः। तत्रावीचेरुपर्युपरि निविष्टा षण्महानरकभूमय महाकालाम्बरीषरौरवमहारौरवकालसूत्रान्धतामिस्राः ] वह (कर्म-ज्ञान का) सुखाद्यात्मक समस्त फल उत्पत्ति-विनाशशाली होता है किन्तु आत्म-ज्ञान का अशरीरत्वरूप मोक्षफल आत्यन्तिक (अविनाशी) निरतिशय (तरतमभाव या न्यूनाधिकभाव से रहित) स्वभाव-सिद्ध एवं अविद्या की निवृत्तिमात्र से आविर्भूत होता है। आशय है कि वेदान्त-वाक्यों को उपासना विधिपरक माननेवाले एकदेशी आचार्य को भी जीव में नित्यत्वात्मक ब्रह्मरूपता स्वाभाविकी एवं वेदान्त-गम्य अभीष्ट है। वह ब्रह्मरूपता उपासना-विधि का फल नहीं हो सकती, क्योंकि नित्य है। अविद्या-निवृत्ति को भी उपासना का फल नहीं कह सकते, क्योंकि अविद्या की निवृत्ति तो अविद्या का उदयमात्र हो जाने से सम्पन्न हो जाती है। विद्योदय को भी उपासना-