भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 171, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 171

ज्ञानस्य मानसक्रियात्वविचारः ] हिन्दोसहितभामतीसंवलितम् १५३

गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते ।

ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया न, वैलक्षण्यात् । क्रिया हि नाम सा, यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते, पुरुषचित्तव्यापाराधीना च । यथा—‘यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात् तां मनसा ध्यायेद्वषट् करिष्यन्’ इति, ‘संध्यां मनसा ध्यायेत्’ ( ऐ० ब्रा० ३।८।१ ) इति चैवमादिषु । ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं, तथापि पुरुषेण कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं; पुरुषतन्त्रत्वात् । ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम् । प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविषयम्, अतो ज्ञानं कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमशक्यम्, केवलं वस्तुतन्त्रमेव तत् । न चोदनातन्त्रम् । नापि पुरुषतन्त्रम् । तस्मान्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम् । यथा च ‘पुरुषो वाव गौतमाग्निः’ ‘योषा वाव गौतमाग्निः’ ( छान्दो० ५।७, ८।१ ) इत्यत्र योषित्पुरुषयोरग्निबुद्धिर्मानसी भवति । केवलचोदनाजन्यत्वात् क्रियैव सा

भामती

नर्थकानीत्यत उपसंहारव्याजेनाह ॐ तस्माज् ज्ञानमेकम् इति ॐ । अत्र ज्ञानं क्रिया मानसी कस्मान्न विधिगोचरः, कस्माच्च तस्याः फलं निर्वर्त्यादिष्वन्यतमं न मोक्ष इति चोद्यति ॐ ननु ज्ञानम् इति ॐ । परिहरति ॐ न, वैलक्षण्यात् ॐ । अयमर्थः—सत्यं ज्ञानं मानसी क्रिया, न त्वियं ब्रह्मणि फलं जनयितुमर्हति, तस्य स्वयम्प्रकाशतया विदिक्रियाकर्मभावानुपपत्तेरित्युक्तम् । तदेतस्मिन् वैलक्षण्ये स्थिते एव वैलक्षण्यान्तरमाह ॐ क्रिया हि नाम सा इति ॐ । “यत्र” विषये “वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते” यथा देवतासम्प्रदानकहविर्ग्रहणे देवतावस्तुस्वरूपानपेक्षा देवताध्यानक्रिया । यथा वा योषिति अग्निवस्त्वनपेक्षाऽग्निबुद्धिर्या सा क्रिया हि नामेति योजना । न हि यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वषट्करिष्यन्नित्यस्माद्विधेः प्राग्देवताध्यानं प्राप्तं, प्राप्तं त्वधीतवेदान्तस्य विदितपवतदर्थसम्बन्धस्याधिगतशब्दन्याय-

भामती-व्याख्या

ही नहीं, तब मोक्ष-सम्पादन करने के लिए उपदिष्ट शास्त्र एवं मुमुक्षुओं की प्रवृत्ति अत्यन्त व्यर्थ हो जाती है । उस शङ्का का समाधान उपसंहार के बहाने किया जाता है—“तस्माज्ज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते” ।

ज्ञान को मानस क्रिया क्यों न मान लिया जाय, वह विधि का विषय भी हो सकती है और उसके फलभूत मोक्ष में कथित चतुर्विधान्यतमत्व भी—ऐसी शङ्का उठाई जा रही है—“ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया” । उस शङ्का का परिहार किया जा रहा है—“न” । ज्ञान को मानस क्रिया नहीं मान सकते, क्योंकि इसमें क्रिया से वैलक्षण्य पाया जाता है । आशय यह है कि यह सत्य है कि ज्ञान भी एक मानस क्रिया है, किन्तु यह ब्रह्म में किसी प्रकार का फल उत्पन्न नहीं कर सकती, क्योंकि ब्रह्म स्वयं प्रकाश होने के कारण ज्ञानरूप विदि क्रिया का कर्म नहीं हो सकता । इस प्रकार के वैलक्षण्य के रहने पर भी अन्य वैलक्षण्य प्रदर्शित किया जा रहा है—“क्रिया हि नाम सा यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते” । यहाँ ‘यत्र’ का अर्थ है—जिस विषय में, इस प्रकार यहाँ क्रिया का यह लक्षण विवक्षित है—‘यत्र विषये या वस्त्वनपेक्षा चोद्यते, तत्र विषये सा क्रिया’ । जैसे देवतारूप सम्प्रदान के लिए हवि की ग्रहण क्रिया के अवसर पर “यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात् तां ध्यायेद् वषट् करिष्यन्” ( ऐ. ब्रा. ११।८।१ ) इस वाक्य के द्वारा जो ध्यान क्रिया विहित है, वह अपने विषयीभूत देवता की अपेक्षा नहीं करती, क्योंकि ज्ञेय वस्तु ज्ञान से पहले जैसे अपने स्वरूप में व्यवस्थित होती है, ध्येय वस्तु वैसी नहीं, सम्पदादि स्थलों पर अन्य वस्तु में ध्यान अन्य का ही होता है, जैसे योषित् (स्त्री) में अग्नि-भावना । देवता-ध्यान विहित भी इसी लिए है कि “तां मनसा ध्यायेत्”—इस विधि वाक्य के श्रवण से पहले देवता-ध्यान प्राप्त नहीं, किन्तु जिस

२०