भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 179, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ब्रह्मणोऽविनाशित्वम् ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | १६१ |
|---|
एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वात् । नन्वात्माऽहंप्रत्ययविषयत्वादुपनिषत्स्वेव विज्ञायत इत्यनुपपन्नम् । न; तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । न ह्यहंप्रत्ययविषयकर्तृव्यतिरेकेण तत्साक्षी सर्वभूतस्थः सम एकः कूटस्थनित्यः पुरुषो विधिकारण्डे तर्कसमये वा केनचि-दधिगतः सर्वस्यात्मा, अतः स न केनचित्प्रत्याख्यातुं शक्यो विधिशेषत्वं वा नेतुम् । आत्मत्वादेव च सर्वेषां न हेयो नाप्युपादेयः । सर्वं हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं
भामती
दात्मनः प्रत्याख्यानायोगाद्वेदान्तेभ्यः प्रमाणान्तरागोचरसर्वोपाधिरहितब्रह्मस्वरूपावगतिसिद्धिरित्यर्थः । उपनिषत्स्वेवावगत इत्यवधारणममृष्यमाण आक्षिपति ॐ नन्वात्मा इति ॐ । सर्वजनीनाह-म्प्रत्ययविषयो ह्यात्मा कर्त्ता भोक्ता च संसारी, तत्रैव च लौकिकपरीक्षकाणामात्मपदप्रयोगाद्, य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव च तेषामर्था इत्यौपनिषदमप्यात्मपदं तत्रैव प्रवर्त्तितुमर्हति नार्था-न्तरे तद्विपरीत इत्यर्थः । समाधत्ते ॐ नाहम्प्रत्ययविषय औपनिषदः पुरुषः ॐ । कुतः ? ॐ तत्साक्षित्वेना ॐ अहम्प्रत्ययविषयो यः कर्त्ता कार्य्यकरणसंघातोपहितो जीवात्मा तत्साक्षित्वेन, परमात्मनोऽहम्प्रत्ययविषय-त्वस्य ॐ प्रत्युक्तत्वात् ॐ । एतदुक्तं भवति - यद्यप्यनेन जीवेनात्मनेति जीवपरमात्मनोः पारमार्थिकमैक्यं तथापि तस्योपहितं रूपं जीवः शुद्धं तु रूपं तस्य साक्षि तच्च मानान्तरानधिगतमुपनिषदगोचर इति । एतदेव प्रपञ्चयति ॐ न ह्यहम्प्रत्ययविषयः इति ॐ । ॐ विधिशेषत्वं वा नेतुं न शक्यः ॐ । कुतः ? ॐ आत्मत्वादेव ॐ । न ह्यात्माऽन्यार्थोऽन्यत्तु सर्वमात्मार्थम् । तथा च श्रुतिः—'न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति' इति । अपि चातः सर्वेषामात्मत्वादेव न हेयो
भामती-व्याख्या
गोचर समस्त उपाधि-रहित ब्रह्मस्वरूप की अवगति सिद्ध हो जाती है । 'उपनिषत्स्वेव'—इस प्रकार के अवधारण से सहमत न होने के कारण पूर्वपक्षी शङ्का करता है—"ननु आत्मा अहं प्रत्ययविषयत्वादुपनिषत्स्वेव विज्ञायत इत्यनुपपन्नम्" । अर्थात् यह तथ्य सर्व-विदित है कि आत्मा 'अहंकरोमि'—इत्यादि प्रतीति का विषयीभूत कर्त्ता और भोक्तादि के रूप में अवगत है, क्योंकि कर्त्ता और भोक्ता में ही लौकिक और परीक्षक सभी व्यक्ति 'आत्मा' पद का प्रयोग करते हैं । लौकिक और वैदिक पद-पदार्थों का भेद नहीं होता, शबरस्वामी कहते हैं "य एव लौकिका शब्दाः, ते एव वैदिकाः, त एव च तेषामर्थाः" (जै. सू. भा. पृ. २९१) । अतः उपनिषद्वाक्य-घटक 'आत्मा' पद भी उसी कर्त्ता-भोक्ता तत्त्व का ही अभिधान करेगा, उससे भिन्न या विपरीत (शुद्ध तत्त्व) का बोधक कदापि नहीं हो सकता ।
उक्त शङ्का का समाधान करते हैं—"न"। अर्थात् अहंप्रत्यय का विषय औपनिषद पुरुष नहीं हो सकता, क्योंकि "तत्साक्षित्वेन" । अहंप्रत्यय का विषयीभूत कार्य-करण-संघातरूप जीव का साक्षी होने के कारण ब्रह्म में अहंप्रत्यय की विषयता नहीं हो सकती । आशय यह है कि यद्यपि "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छां. ६।३।२) इत्यादि श्रुतियों के आधार पर जीव और परमात्मा का पारमार्थिक ऐक्य ही सिद्ध होता है, तथापि उपाधि-विशिष्ट चेतन को जीव और उपाधि-रहित शुद्ध तत्त्व को ब्रह्म या साक्षी कहा जाता है, वह अन्य प्रमाणों का अविषय केवल उपनिषद्वाक्यों के द्वारा ही प्रतिपादित होता है । इसी रहस्य का विस्तार किया जाता है—"न ह्यहंप्रत्ययविषयकर्तृव्यतिरेकेण तत्साक्षी"। उस साक्षी तत्त्व को विधि का अङ्ग नहीं बनाया जा सकता, क्योंकि "आत्मत्वा-देव"। समस्त भोग्यवर्ग आत्मा के लिए है, आत्मा अन्य किसी के लिए नहीं होता, जैसा कि श्रुति कहती है—"न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति, आत्मनस्तु कामाय सर्वं
२१