भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 193, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंश्रुतब्रह्मणो विशेषः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १७५
संसारित्वं शक्यं दर्शयितुं, वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मभावविरोधात् । न हि शरीराद्यात्मा- भिमानिनो दुःखभयादिमत्त्वं दृष्टमिति तस्यैव वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मावगमे तदभि- माननिवृत्तौ तदेव मिथ्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमत्त्वं भवतीति शक्यं कल्पयितुम् । न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाभिमानिनो धनापहारनिमित्तं दुःखं दृष्टमिति तस्यैव प्रव्रजितस्य धनाभिमानरहितस्य तदैव धनापहारनिमित्तं दुःखं भवति । न च कुण्ड- लिनः कुण्डलत्वाभिमाननिमित्तं सुखं दृष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस्य कुण्डलित्वा- भिमानरहितस्य तदेव कुण्डलत्वाभिमाननिमित्तं सुखं भवति । तदुक्तं श्रुत्या — ‘अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः’ ( छान्दो० ८।१२।१ ) इति । शरीरे पतितेऽ- शरीरत्वं स्यात् , न जीवत इति चेत् – न, सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वात् । न ह्यात्मनः शरीरात्माभिमानलक्षणं मिथ्याज्ञानं मुक्त्वाऽन्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्प- यितुम् । नित्यमशरीरत्वमकर्मनिमित्तत्वादित्यवोचाम । तत्कृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरी-
भामती
ब्रह्मज्ञानमात्रं सांसारिकधर्मनिवृत्तिकारणमपि तु साक्षात्कारपर्यन्तम् । ब्रह्मसाक्षात्कारश्चान्तःकरणवृत्ति- भेदः श्रवणमननादिजनितसंस्कारसचिवमनोजन्मा षड्जादिभेदसाक्षात्कार इव गान्धर्वशास्त्रश्रवणाभ्यास- संस्कृतमनोयोनिः । स च निखिलप्रपञ्चमहेन्द्रजालसाक्षात्कारं समूलमुन्मूलयन्नात्मानमपि प्रपञ्चत्वाविशेषा- दुन्मूलयतीत्युपपादितमधस्तात् । तस्माद्रज्जुस्वरूपकथनतुल्यतैवात्रेति सिद्धम् । अत्र च वेदप्रमाणमूलतया वेदप्रमाणजनितेत्युक्तम् । अत्रैव सुखदुःखानुत्पादभेदेन निदर्शनद्वयमाह ॐ न हि धनिनः इति ॐ । श्रुति- मत्रोदाहरति ॐ तदुक्तम् इति ॐ । चोदयति । ॐ शरीरे पतिते इति ॐ । परिहरति ॐ न सशरीरत्वस्य इति ॐ । यदि वास्तवं सशरीरत्वं भवेन्न जीवतस्तन्निवर्तेत । मिथ्याज्ञाननिमित्तं तु तत् । तच्चोत्पन्न- तत्त्वज्ञानेन जीवतापि शक्यं निवर्त्तयितुम् । यत्पुनरशरीरत्वं तदस्य स्वभाव इति न शक्यं निवर्त्तयितुं, स्वभावहानेन भावविनाशप्रसङ्गादित्याह ॐ नित्यमशरीरत्वम् इति ॐ ।
भामती-व्याख्या
'नावगतब्रह्माभावस्य यथापूर्वं संसारित्वम्' । यह सत्य है कि ब्रह्मभाव का ज्ञानमात्र कर्तृत्वादि- रूप संसारित्व का निवर्तक नहीं होता, अपि तु साक्षात्कारात्मक ब्रह्मात्मावबोध अविद्या और अविद्या-प्रयुक्त संसारित्व का बाधक माना जाता है। वह साक्षात्कार श्रवण-मननादि-जनित संस्कारों से युक्त मन के द्वारा वैसे ही उत्पन्न होता है, जैसा कि गन्धर्व-शास्त्राभ्यास-जनित संस्कारों से युक्त मन के द्वारा षड्जादि स्वर समूह का साक्षात्कार समुत्पादित होता है। वह साक्षात्कार निखिल प्रपञ्चरूपी इन्द्रजाल के साक्षात्कार का समूल उन्मूलन करता हुआ अपने आपको भी प्रपञ्च के रूप में नष्ट करता है, यह पहले कहा जा चुका है। अतः रज्जु-स्वरूप-संकीर्तन के समान ही तत्त्वमसि आदि का उद्बोधन सार्थक है। उक्त साक्षात्कार वेदप्रमाणमूलक होने के कारण वेदप्रमाण-जनित कह दिया गया है। प्रस्तुत प्रसङ्ग में सुख और दुःख का अनुत्पाद ध्यान में रखकर दो उदाहरण दिये जाते हैं—"न हि धनिनः इत्यादि"। उसी प्रसङ्ग में श्रुति को उद्धृत किया जाता है—"तदुक्तं श्रुत्या"। शङ्का की जाती है कि "शरीरे पतिते अशरीरत्वं स्यात्"। उक्त शङ्का का परिहार किया जाता है—"न, सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वात्"। अर्थात् यदि आत्मा में सशरी- रत्व वास्तविक होता, तब अवश्य ही जीवन-काल में निवृत्त नहीं हो सकता था, किन्तु वह मिथ्याज्ञाननिमित्तक है, अतः जीवन-काल में ही अविद्या या मिथ्या ज्ञान की निवृत्ति से निवृत्त क्यों न होगा ? जो अशरीरत्व आत्मा में स्वाभाविक है, वह कभी निवृत्त नहीं किया जा सकता, क्योंकि स्वभाव का परिहरण हो जाने पर भाव वस्तु का ही विनाश प्रसक्त होता