भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 199, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 199

उपनिषदां ब्रह्मपरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १८१

धिपरत्वे हि 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्येवारब्धत्वान्न पृथक्शास्त्रमारभ्येत । आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत—'अथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासा' इति, 'अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा' (जै० ४।१।१ ) इतिवत् । ब्रह्मात्मैक्यावगतिस्त्वप्रतिज्ञातेति तदर्थो युक्तः शास्त्रारम्भः— 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति । तस्मादहं ब्रह्मास्मीत्येतदवसाना एव सर्वे विधयः सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि । नह्यहेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतौ निर्विषयान्यप्रमातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमर्हन्तीति । अपि चाहुः—

गौणमिथ्यात्मनोऽसत्त्वे पुत्रदेहादिबाधनात् । सद्ब्रह्मात्माहमित्येवंबोधि कार्यं कथं भवेत् ॥

भामती

न्तरमिति न शास्त्रारम्भत्वं स्यादित्याह ॐ प्रतिपत्तिविधिपरत्व इति ॐ । न केवलं सिद्धरूपत्वाद् ब्रह्मात्मैक्यस्य धर्मादन्यत्वमपि तु तद्विरोधादपीत्युपसंहारव्याजेनाह ॐ तस्मादहं ब्रह्मास्मीति ॐ । इति-करणेन ज्ञानं परामृशति । विधयो हि धर्मे प्रमाणं, ते च साध्यसाधनेतिकर्त्तव्यभेदाधिष्ठाना धर्मोत्पादिनश्च, तदधिष्ठाना न ब्रह्मात्मैक्ये सति प्रभवन्ति, विरोधादित्यर्थः । न केवलं धर्मप्रमाणस्य शास्त्रस्येयं गतिः, अपि तु सर्वेषां प्रमाणानामित्याह ॐ सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि इति ॐ । कुतः ? ॐ न हि इति ॐ । अद्वैते हि विषयविषयिभावो नास्ति । न च कर्तृत्वं, कार्याभावात् । न च करणत्वमत एव । तदिदमुक्तम् ॐ अप्रमातृकाणि च ॐ इति चकारेण ।

अत्रैव ब्रह्मविदां गाथामुदाहरति ॐ अपि चाहुः इति ॐ । पुत्रदारादिष्वात्माभिमानो गौणः ।

भामती-व्याख्या

उसके लिए "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (ब्र. सू. १।१।१) इसकी कोई आवश्यकता नहीं रह जाती, यह कहा जा रहा है—"प्रतिविधिपरत्वे हि 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्येवारब्धत्वान्न पृथक् शास्त्रमारभ्येत" ।

केवल सिद्धरूप होने के कारण ही ब्रह्मात्मैक्य साध्यात्मक धर्म से भिन्न नहीं, अपितु धर्म से विरुद्ध भी है—"तस्मादहं ब्रह्मास्मीत्येतदवसाना एव सर्वे विधयः" । 'अहं ब्रह्मास्मीति'—इस वाक्य में 'इति' शब्द के द्वारा 'अहं ब्रह्मास्मि'—इस प्रकार के शब्द का ग्रहण न होकर ज्ञान का ग्रहण करना चाहिए, क्योंकि सभी विधि-वाक्यों का पर्यवसान उक्त ज्ञान में ही होता है, उक्त शब्द में नहीं । विधि-वाक्य अद्वैत-ज्ञान के विरोधी इसलिए होते हैं कि विधि-वाक्य कर्म में प्रमाण माने जाते हैं, वे (विधि-वाक्य) साध्य, साधन और इतिकर्तव्य के भेद की अपेक्षा करते हैं, धर्मोत्पादन का उपदेश करते हैं, अतः उनकी गति ब्रह्मात्मैक्य-ज्ञान के हो जाने पर स्वतः ही अवरुद्ध और बाधित हो जाती है, क्योंकि जहाँ सभी साध्य-साधनादि-भेद की समाप्ति हो जाती है—"न तस्य कार्यं करणं च विद्यते" (श्वेता. ६।८)। वहाँ साध्य-साधनादि-भेद-सापेक्ष प्रमाणों का प्रसर क्योंकर होगा ? ब्रह्मात्मावबोध से केवल धर्म-शास्त्र में ही यह कुण्ठा नहीं आती, अपितु समस्त प्रमाणों में गति-रोध आ जाता है—"सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि" । उसका कारण बताया जाता है—"न ह्यहेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतौ निर्विषयाणि अप्रमातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमर्हन्ति" । आशय यह है कि अद्वैतावस्था में विषय-विषयिभाव ही नहीं रहता, कार्य का अभाव हो जाने से कर्तृत्व और करणत्व नहीं रहता, यह रहस्य "अप्रमातृकाणि च"—इस वाक्य में प्रयुक्त चकार से प्रकट किया है । इसी अर्थ में ब्रह्मवेत्ताओं के पद्य उद्धृत किये जाते हैं, "अपि चाहुः—

गौणमिथ्यात्मनोऽसत्त्वे पुत्रदेहादिबाधनात् । सद्ब्रह्मात्माहमित्येवंबोधि कार्यं कथं भवेत् ॥