भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 207, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रधानस्य जगत्कारणत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १८९
कार्यकरणवन्तः पुरुषाः सर्वज्ञा योगिनः प्रसिद्धाः। सत्त्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम्। न केवलस्याकार्यकरणस्य पुरुषस्योपलब्धिमात्रस्य सर्वज्ञत्वं किञ्चिज्ज्ञत्वं वा कल्पयितुं शक्यम्। त्रिगुणत्वात्तु प्रधानस्य सर्वज्ञानकारणभूतं सत्त्वं प्रधानावस्थायामपि विद्यत इति प्रधानस्याचेतनस्यैव सतः सर्वज्ञत्वमुपचर्यते वेदान्तवाक्येषु। अवश्यं च त्वयापि सर्वज्ञं ब्रह्माभ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमुपगन्तव्यम्। न हि सर्वदा सर्वविषयं ज्ञानं कुर्वदेव ब्रह्म वर्तते। तथापि—ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यं ब्रह्मणो हीयेत। अथानित्यं तदिति ज्ञानक्रियाया उपरमेतापि ब्रह्म, तदा सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमापतति। अपि च प्रागुत्पत्तेः सर्वकारकशून्यं ब्रह्मेष्यते त्वया। न च ज्ञानसाधनानां शरीरेन्द्रियादीनामभावे ज्ञानोत्पत्तिः कस्यचिदुपपन्ना। अपि च प्रधानस्यानेकात्मकस्य परिणामसंभवात्कारणत्वो-
भामती
बहुविषयतया सातिशयमित्यनेनापि क्वचिन्निरतिशयेन भवितव्यम्। इदमेव चास्य निरतिशयत्वं यद्विश्वित-समस्तवेदितव्यत्वम्। तदिदं सर्वज्ञत्वं सत्त्वस्य निरतिशयोत्कर्षत्वे सम्भवति। एतदुक्तं भवति—यद्यपि रजस्तमसी अपि स्तः, तथापि पुरुषार्थप्रयुक्तगुणवैषम्यातिशयात् सत्त्वस्य निरतिशयोत्कर्षे, सार्वज्ञं कार्यमुत्पद्यत इति। प्रधानावस्थायामपि तन्मात्रं विवक्षित्वाऽविवक्षित्वा च तमःकार्यं प्रधानं सर्वज्ञमुपचर्यत इति। अपिभ्यामवधारणस्य व्यवच्छेद्यमाह ॐ न केवलस्य ॐ इति। नहि किञ्चिदेकं कार्यं जनयेदपि तु बहूनि। चिदात्मा चैकः, प्रधानन्तु त्रिगुणमिति तत एव कार्यमुत्पत्तुमर्हति, न चिदात्मन इत्यर्थः। तवापि च योग्यतामात्रेणैव चिदात्मनः सर्वज्ञताभ्युपगमो न कार्ययोगादित्याह— ॐ त्वयाऽपि ॐ इति। न केवलस्याकार्यकारणस्येत्येतत्सिंहावलोकितेन प्रपञ्चयति ॐ प्रागुत्पत्तेः इति ॐ। ॐ अपि च प्रधानस्य इति ॐ चस्त्वर्थः।
भामती-व्याख्या
बेर, आँवलादि में महत् परिमाण सातिशय (न्यूनाधिक) है और आकाश में असीम (व्यापकतापादक) निरतिशय होता है, वैसे ही ज्ञान भी किसी में एक विषयवाला, किसी में दो विषयवाला सातिशय (तरतमभाव-युक्त) होता है, वह कहीं-न-कहीं जाकर निरतिशय (परमोत्कृष्ट) अवश्य होगा। ज्ञान की निरतिशयता यही है कि समस्त विषय-प्रकाशकत्व। इस प्रकार का सर्वज्ञत्व सत्त्व गुण का निरतिशय उत्कर्ष होने पर ही सम्भव होगा। कहने का भाव यह है कि प्रधान में यद्यपि रजोगुण और तमोगुण भी हैं, तथापि जिस पुरुषार्थ की प्रेरणा से गुणों में उत्कर्षापकर्ष होता है, उसके ही बल पर कहीं पर सत्त्व गुण के चरम सीमा में पहुँच जाने पर सर्वज्ञता उत्पन्न हो जाती है। सत्त्व की प्रधानता को लेकर प्रधान में सर्वज्ञता का उपचार विवक्षित है और तमोगुण-प्रयुक्त असर्वज्ञता नहीं। कथित दो 'अपि' शब्दों को जो एवकारार्थक कहा गया था, वहाँ एवकार के द्वारा व्यावर्तनीय पदार्थ का स्पष्टीकरण किया जाता है—"न केवलस्याकार्यकारणस्य पुरुषस्योपलब्धिमात्रस्य सर्वज्ञत्वम्"। कोई एक अद्वितीय पदार्थ कार्योत्पादन नहीं कर सकता, अपितु कई पदार्थ मिलकर कार्यकारी होते हैं। चिदात्मा (ब्रह्मतत्त्व) तो एकमात्र है, किन्तु प्रधान तत्त्व त्रिगुणात्मक होने के कारण कार्य का उत्पादन कर सकता है, चिदात्मा नहीं। आप (वेदान्तिगण) भी योग्यता मात्र के आधार पर चिदात्मा में सर्वज्ञत्व मानते हैं, कार्य के सम्बन्ध से नहीं—"त्वयापि सर्वज्ञं ब्रह्माभ्युपगच्छता सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञत्वमभ्युपगन्तव्यम्"। जो यह कहा गया कि कार्यकारण-रहित केवल (असंघत) आत्मा में सर्वज्ञत्व नहीं बन सकता, उसी विषय का सिंहावलोकन के समान विस्तार किया जाता है—"प्रागुत्पत्तेः सर्वकार्यशून्यं ब्रह्मेष्यते त्वया"। "अपि च प्रधानस्य"—इस भाष्य में चकार का अर्थ है—'तु'।