भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 214, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें१९६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. ५
ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' ( मुण्ड० १।१।९ ) इत्येवमादी- न्यपि सर्वज्ञेश्वरकारणपराणि वाक्याक्युदाहर्तव्यानि । यत्तूक्तं सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वज्ञं प्रधानं भविष्यतीति, तन्नोपपद्यते । नहि प्रधाना- वस्थायां गुणसाम्यात्सत्त्वधर्मो ज्ञानं संभवति । ननूक्तं, सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञं भवि- ष्यतीति । तदपि नोपपद्यते । यदि गुणसाम्ये सति सत्त्वव्यपाश्रयां ज्ञानशक्तिमाश्रित्य सर्वज्ञं प्रधानमुच्येत, कामं रजस्तमोव्यपाश्रयामपि ज्ञानप्रतिबन्धकशक्तिमाश्रित्य किंचिज्ज्ञमुच्येत । अपि च नासाक्षिका सत्त्ववृत्तिर्ज्ञानातिनाऽभिधीयते । न चाचेतनस्य प्रधानस्य साक्षित्वमस्ति । तस्मादनुपपन्नं प्रधानस्य सर्वज्ञत्त्वम् । योगिनां तु चेतन- त्वात्सत्त्वोत्कर्षनिमित्तं सर्वज्ञत्वमुपपन्नमित्यनुदाहरणम् । अथ पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षि-
भामती
** यजतेरितिवत् इति ** । ** यः सर्वज्ञः ** इति सामान्यतः, ** सर्ववित् ** इति विशेषतः ।' सांख्यीयं स्वमतसमाधानमुपन्यस्य दूषयति । "यत्तूक्तं सत्त्वधर्मेण" इति । पुनः सांख्यमुत्थापयति ** ननूक्तम् इति ** । परिहरति । ** तदपि इति ** । समुदाचरद्वृत्ति तावन्न भवति सत्त्वं, गुणवैषम्यप्रसङ्गेन साम्यानुपपत्तेः । न चाव्यक्तेन रूपेण ज्ञानमुपयुज्यते, रजस्तमसोस्तत्प्रतिबन्धस्यापि सूक्ष्मेण रूपेण सद्भा- वादित्यर्थः । अपि च चैतन्यप्रधानवृत्तिवचनो जानातिर्न चाचेतने वृत्तिमात्रे दृष्टचरप्रयोग इत्याह ** अपि च नासाक्षिका इति ** । कथं तर्हि योगिनां सत्त्वांशोत्कर्षहेतुकं सर्वज्ञत्वमित्यत आह ** योगिनां तु इति ** । सत्त्वांशोत्कर्षो हि योगिनां चैतन्यचक्षुषामानुकूल्यं नाकरोति नान्धस्य प्रधानस्येत्यर्थः । यदि तु कापि- लमतमपहाय हैरण्यगर्भमास्थीयेत तत्राप्याह ** अथ पुनः साक्षिनिमित्तम् इति ** । तेषामपि हि प्रकृष्ट- सत्त्वोपादानं पुरुषविशेषस्यैव क्लेशकर्मविपाकाशयापरामृष्टस्य सर्वज्ञत्वं, न तु प्रधानस्याचेतनस्य । तदपि
भामती-व्याख्या
होने के कारण जगदुपादानत्व उपपन्न होगा, प्रधानादि जड़-वर्ग में नहीं । "यः सर्वज्ञः सर्ववित्"—इस श्रुति में सामान्यतः सर्वविषयावगाहिज्ञानवत्त्व 'सर्वज्ञ' पद से और 'सर्ववित्' पद से विशेषतः सर्वविषयावगाहिज्ञानवत्त्व विवक्षित है, अतः पुनरुक्ति दोष नहीं ।
सांख्य-मत का अनुवाद करके निरास किया जाता है—"यत्तूक्तं सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वज्ञं प्रधानं भविष्यतीति, तन्नोपपद्यते"। सांख्य-मत का पुनः उज्जीवन किया जाता है— "ननूक्तं सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञं भविष्यतीति"। उसका भी परिहार किया जाता है— "तदपि नोपपद्यते" । साम्यावस्था में सत्त्व को यदि कार्यकारी माना जाता है, तब साम्य भङ्ग होकर गुण-वैषम्य हो जाता है । अव्यक्तरूप से ज्ञान का ग्रहण करने पर उसी रूप से रजोगुण और तमोगुण का अवस्थान है, अतः उस ज्ञान का प्रतिबन्ध भी मानना होगा । 'जानाति' पद से साक्षी चेतन की ज्ञानरूप वृत्ति का अभिधान होता है, अतः 'प्रधानं जानाति'—ऐसा प्रयोग वैसे ही नहीं हो सकता, जैसे 'घटो जानाति', 'पटो जानाति'—ऐसा प्रयोग—"अपि च नासाक्षिका सत्त्ववृत्तिर्ज्ञानातिनाभिधीयते" । यदि सत्त्वोत्कर्ष का 'ज्ञान' पद से ग्रहण नहीं हो सकता, तब योगियों के लिए सर्वज्ञत्व का व्यवहार कैसे होगा ? इस प्रश्न का उत्तर दिया जाता है—"योगिनां तु चेतनत्वात्" । जैसे बाह्य आलोक आँखवालों का ही उपकार कर सकता है, अन्धों का नहीं, वैसे सत्त्वगुण का उत्कर्ष चेतनरूप योगियों का ही उपकारक सिद्ध होता है, प्रधानादि जड़ पदार्थों का नहीं । यदि कपिल-मत को छोड़ कर हिरण्यगर्भ-प्रचारित योग-मत अपनाया जाता है, तब भी उचित नहीं—"अथ पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य कल्प्यते" । योग-मत के अनुसार भी प्रकृष्टसत्त्व-प्रयुक्त सर्वज्ञत्व क्लेश, कर्म, विपाक और आशय से रहित चेतन पुरुष ( ईश्वर ) में ही माना गया है,