भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 215, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 215
प्रधानकारणतावादभङ्गः ]हन्दीसहितभामतीसंवलितम्१९७

तृत्वं प्रधानस्य कल्प्येत, यथाऽग्निनिमित्तमयःपिण्डादेर्दग्धृत्वम् ; तथा सति यन्निमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य तदेव सर्वज्ञं मुख्यं ब्रह्म जगतः कारणमिति युक्तम् ।

यत्पुनरुक्तं—ब्रह्मणोऽपि न मुख्यं सर्वज्ञत्वमुपपद्यते, नित्यज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यासम्भवादिति । अत्रोच्यते— इदं तावद्भगवान्प्रष्टव्यः, कथं नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति । यस्य हि सर्वविषयावभासनक्षमं ज्ञानं नित्यमस्ति सोऽसर्वज्ञ इति विप्रतिषिद्धम् । अनित्यत्वे हि ज्ञानस्य कदाचिज्जानाति कदाचिन्न जानातीत्यसर्वज्ञत्वमपि स्यात् । नासौ ज्ञाननित्यत्वे दोषोऽस्ति । ज्ञाननित्यत्वे ज्ञानविषयः स्वातन्त्र्यव्यपदेशो नोपपद्यत इति चेन्न, प्रततौष्ण्यप्रकाशेऽपि सवितरि दहति प्रकाशयतीति स्वातन्त्र्यव्यपदेशदर्शनात् । ननु सवितुर्दाह्यप्रकाश्यसंयोगे सति दहति प्रकाशयतीति व्यपदेशः स्यात्, नतु ब्रह्मणः प्रागुत्पत्तेर्ज्ञानकर्मसंयोगोऽस्तीति विषमो दृष्टान्तः । न; असत्यपि कर्मणि सविता प्रकाशत इति कर्तृत्वव्यपदेशदर्शनात् । एवम-

भामती

चाद्वैतश्रुतिभिरपास्तमिति भावः । पूर्वपक्षबीजमनुभाषते ॐ यत् पुनरुक्तं ब्रह्मणोऽपि इति ॐ । चैतन्यस्य शुद्धस्य नित्यत्वेऽप्युपहितं सदनित्यं, कार्यमाकाशमिव घटावच्छिन्नमित्यभिसन्धाय परिहरति ॐ इदं तावद्भवान् इति ॐ । ॐ प्रततौष्ण्यप्रकाशे सवितरि ॐ । इत्येतदपि विषयावच्छिन्नप्रकाशः कार्यमित्येतदभिप्रायम् । वैषम्यं चोदयति । ॐ ननु सवितुः इति ॐ किं वास्तवं कर्माभावमभिप्रेत्य वैषम्यमाह भवान् ? उत तद्विवक्षाभावम् ? तत्र यदि तद्विवक्षाभावं, तदा प्रकाशयतीत्यनेन मा भूत् साम्यं, प्रकाशत इत्यनेन त्वस्ति । नह्यत्र कर्म विवक्षितम् । अथ च प्रकाशस्वभावं प्रत्यस्ति स्वातन्त्र्यं सवितुरिति परिहरति ॐ नासत्यपि कर्मणि इति ॐ । असत्यपीत्यविवक्षितेऽपीत्यर्थः । अथ वास्तवं कर्माभावमभिसन्धाय

भामती-व्याख्या

अचेतन प्रधान में नहीं। अद्वैत श्रुतियों के द्वारा इस सर्वज्ञत्व का भी खण्डन किया जा चुका है।

पूर्वपक्षोद्भावित दोष का अनुवाद करते हैं—"यत्पुनरुक्तं ब्रह्मणोऽपि न मुख्यं सर्वज्ञत्वमुपपद्यते, नित्यज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यासम्भवात्"। चैतन्यस्वरूप ज्ञान दो प्रकार का है—(१) निरवच्छिन्न और (२) सावच्छिन्न । यद्यपि निरवच्छिन्न या शुद्ध ज्ञान नित्य है, तथापि सावच्छिन्न ज्ञान वैसे ही अनित्य या कार्यरूप माना जाता है, जैसे— घटाद्यवच्छिन्न आकाश । इस आशय से उक्त दोष का उद्धार किया जाता है—"इदं तावद् भवान् प्रष्टव्यः कथं नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वज्ञत्वहानिः ?"

भाष्यकार ने जो कहा है कि "प्रततौष्ण्यप्रकाशे सवितरि दहति प्रकाशयतीति स्वातन्त्र्यव्यपदेशदर्शनात्"। वह भी इसी आशय से कहा है कि यद्यपि वस्त्रादि का दाहक सूर्य-प्रकाश पहले से विद्यमान है, अभी उत्पन्न नहीं हुआ, तथापि सूर्यकांत मणि में प्रतिफलित (सोपाधिक) प्रकाश उत्पन्न हुआ माना जाता है, जिसको लेकर सूर्य में दाह-कर्तृत्व का व्यवहार हो जाता है।

शङ्का—सूर्य में दाह्य और प्रकाश्य पदार्थ के संयोग का जनक व्यापार होने के कारण दहति और प्रकाशयति—ऐसा व्यवहार हो जाता है, किन्तु ब्रह्म में ज्ञान की उत्पत्ति से पहले घटादि कर्म कारण के साथ न तो ब्रह्म का संयोग उत्पन्न होता है और न संयोग-जनक कोई व्यापार ही ब्रह्म में उत्पन्न होता है, 'ब्रह्म सर्वं जानाति'—ऐसा व्यवहार क्योंकर होगा ?

समाधान—दाह्य (दाह क्रिया के कर्मभूत) पटादि के साथ सूर्य का सम्बन्ध होने पर ही सूर्य में 'दहति'—यह व्यवहार होता है—यह आवश्यक नहीं, क्योंकि पटादि पदार्थों के न होने पर भी 'सविता प्रकाशते'—ऐसा व्यवहार देखा जाता है, इसी प्रकार ज्ञान के