भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 217, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रधानकारणतावादभङ्गः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् १९९
द्यमवतरति; सवितृप्रकाशवद्ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपनित्यत्वे ज्ञानसाधनापेक्षानुपपत्तेः। अपि चाऽविद्यादिमतः संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यात्, न ज्ञानप्रतिबन्धकारणरहितस्येश्वरस्य। मन्त्रौ चेमावीश्वरस्य शरीराद्यनपेक्षतामनावरणज्ञानतां च दर्शयतः—'न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते। पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' (श्वेता० ६।८) इति। 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्' (श्वेता० ३।१९) इति च। ननु नास्ति तावज्ज्ञानप्रतिबन्धकारणवानीश्वरादन्यः संसारी, 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता' (बृह० ३।७।२३) इति श्रुतेः। तत्र किमिदमुच्यते संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिर्नेश्वरस्येति? अत्रोच्यते—सत्यम्, नेश्वरादन्यः संसारी, तथापि देहादिसंघातोपाधिसंबन्ध इष्यत एव, घटकरकगिरिगुहाद्युपाधिसंबन्ध इव व्योम्नः। तत्कृतश्च शब्दप्रत्ययव्यवहारो लोकस्य दृष्टो घटच्छिद्रं करकादिच्छिद्रमित्यादिराकाशाव्यतिरेकेऽपि, तत्कृता चाकाशे घटाकाशादिभेदमिथ्याबुद्धिर्दृष्टा। तथेहापि देहादिसंघातोपाधिसंबन्धाविवेककृतेश्वरसंसारिभेदमिथ्याबुद्धिः। दृश्यते चात्मन एव सतो
भामती
तद्भाष्यकाराश्च भक्तिविशेषावावर्जित ईश्वरस्तमनुगृह्णाति ज्ञानवैराग्यादिनेति ॐसवितृप्रकाशवद् इति ॐ। वस्तुतो नित्यस्य कारणानपेक्षां स्वरूपेणोक्त्वा व्यतिरेकमुखेनाप्याह ॐ अपि चाविद्यादिमतः ॐ इत्यादि। आदिग्रहणेन कामकर्मादयः संगृह्यन्ते। ॐ न ज्ञानप्रतिबन्धकारणरहितस्य इति ॐ। संसारिणां वस्तुतो नित्यज्ञानत्वेऽप्यविद्यादयः प्रतिबन्धकारणानि सन्ति, न तु ईश्वरस्याविद्यारहितस्य ज्ञानप्रतिबन्धकारणसम्भव इति भावः। न तस्य कार्यमावरणाद्यपगमो विद्यते, अनावृतत्वादिति भावः। ज्ञानबलेन क्रिया। प्रधानस्य त्वचेतनस्य ज्ञानबलाभावान्नजगतो न क्रियेत्यर्थः। अपाणिर्ग्रहीता, अपादो जवनो वेगवान् विहरणवान् अतिरोहितार्थमन्यत्। स्यादेतत्—अनात्मनि व्योम्नि घटाद्युपाधिकृतो भवत्ववच्छेदविभ्रमः, न तु आत्मनि स्वभावसिद्धप्रकाशे स घटत इत्यत आह। ॐ दृश्यते चात्मन एव सतः इति ॐ। ॐ अभि-
भामती-व्याख्या
सूर्य-प्रकाश को जैसे शरीरादि की अपेक्षा नहीं होती, वैसे ही नित्य ब्रह्मस्वरूप ज्ञान (ईक्षण) को ज्ञान के साधनीभूत शरीरादि की अपेक्षा ही नहीं होती, केवल सूर्यात्मक प्रकाशरूप कर्म के समान ब्रह्मस्वरूप ईक्षणात्मक ज्ञान की अपेक्षा से 'ऐक्षत'—ऐसा व्यवहार हो जाता है। वस्तुतः नित्य पदार्थ को साधन की अपेक्षा नहीं—यह अन्वय-मुखेन दिखाकर व्यतिरेक के द्वारा प्रदर्शित किया जाता है—"अपि चाविद्यादिमतः संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यात्, न ज्ञानप्रतिबन्धकारणरहितस्येश्वरस्य"। 'आदि' पद के द्वारा काम और कर्मादि साधनों का ग्रहण किया जाता है, अर्थात् यद्यपि जीव का ज्ञान भी नित्य है, तथापि अविद्यादि प्रतिबन्धक होते हैं, उनकी निवृत्ति के लिए साधनों की अपेक्षा होती है, किन्तु अविद्या, काम और कर्मादि रूप प्रतिबन्धकों से रहित ईश्वर को शरीरादि साधनों की अपेक्षा क्यों होगी?
"न तस्य कार्यं करणं च विद्यते, न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते। पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ (श्वेता. ६।८) इस श्रुति में 'कार्यम्' का अर्थ प्रतिबन्धकीभूत आवरण का अभाव है, वह ईश्वर के ज्ञान में नहीं, क्योंकि उसका ज्ञान अनावृत होता है।
"ज्ञानबलेन क्रिया"। अचेतन प्रधान में ज्ञानरूप बल का अभाव होने के कारण जगत् की क्रिया (उत्पत्ति) नहीं होती। "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता" (श्वेता. ३।१९) इस श्रुति में अपाणिर्ग्रहीता, अपादो जवनः—ऐसा अन्वय कर लेना चाहिए, 'जवन' शब्द का अर्थ वेगवान्