भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 218, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| २०० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [अ. १ पा. १ सू. ६ |
|---|
देहादिसंघातेऽनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वेण। सति चैवं संसारित्वे देहाद्यपेक्षमीक्षितृत्वमुपपन्नं संसारिणः। यद्युक्तं प्रधानस्यानेकात्मकत्वान्मृदादिवत्कारणत्वोपपत्तिर्नासंहतस्य ब्रह्मण इति, तत्प्रधानस्याशब्दत्वेनैव प्रत्युक्तम्। यथा तु तर्केणापि ब्रह्मण एव कारणत्वं निर्वोढुं शक्यते, न प्रधानादीनां, तथा प्रपञ्चयिष्यति— ‘न, विलक्षणत्वादस्य-’ (ब्र. २।१।४) इत्येवमादिना॥ ५॥
अत्राह—यदुक्तं नाचेतनं प्रधानं जगत्कारणम्, ईक्षितृत्वश्रवणादिति, तदन्यथाप्युपपद्यते, अचेतनेऽपि चेतनवदुपचारदर्शनात्। यथा प्रत्यासन्नपतनतां नद्याः कूलस्यालक्ष्य कूलं पिपतिषतीत्यचेतनेऽपि कूले चेतनवदुपचारो दृष्टः, तद्वदचेतनेऽपि प्रधाने प्रत्यासन्नसर्गे चेतनवदुपचारो भविष्यति ‘तदैक्षत’ इति। यथा लोके कश्चिच्चेतनः स्नात्वा भुक्त्वा चापराह्णे ग्रामं रथेन गमिष्यामीतीक्षित्वाऽनन्तरं तथैव नियमेन प्रवर्तते, तथा प्रधानमपि महदाद्याकारेण नियमेन प्रवर्तते, तस्मादचेतनवदुपचर्यते। कस्मात्पुनः कारणाद्विहाय मुख्यमीक्षितृत्वमौपचारिकं कल्प्यते? ‘तत्तेज ऐक्षत’, ‘ता आप ऐक्षन्त’ (छान्दो० ६।२।३, ४) इति चाचेतनयोरप्यप्तेजसोश्चेतनवदुपचारदर्शनात्। तस्मात्सत्कर्तृकमपीक्षणमौपचारिकमिति गम्यते, ‘उपचारप्राये वचनात्’ इति। एवं प्राप्त इदं सूत्रमारभ्यते—
गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥ ६ ॥
यदुक्तं प्रधानमचेतनं सच्छब्दवाच्यं, तस्मिन्नौपचारिक ईक्षतिः, अप्तेजसोरिवेति। तदसत्, कस्मात्? आत्मशब्दात्। ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’ इत्युपक्रम्य ‘तदैक्षत तत्तेजोऽसृजत’ (छान्दो० ६।२।१, ३) इति च तेजोऽबन्नानां सृष्टिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षितृ, तानि च तेजोऽबन्नानि, देवताशब्देन परामृश्याह—‘सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’ (छान्दो० ६।३।२) इति। तत्र यदि प्रधानमचेतनं गुणवृत्त्येक्षितृ कल्प्येत, तदेव
भामती
निवेशः ꣸ मिथ्याभिमानः। ꣸ मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वेण इति ꣸। अनेनानादिता दर्शिता। मात्रग्रहणेन विचारासङ्गत्वेन निर्वचनीयता निरस्ता। परिशिष्टं निगदव्याख्यातम्॥ ५-६॥
भामती-व्याख्या
या विहरणवान् होता है! शेष अर्थ अत्यन्त स्पष्ट है। 'आकाशादि अनात्म पदार्थों का घटादि उपाधियों के द्वारा अवच्छेदादिभ्रम हो सकता है, किन्तु सहज सिद्धस्वभाव आत्मप्रकाश में वह कैसे घटेगा?' इस प्रश्न का उत्तर है—"दृश्यते चात्मन एव सतो देहादिसंघातेऽनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वेण"। यहाँ अभिनिवेश का अर्थ है—मिथ्याभिमान, वह अपने से पूर्वभावी मिथ्या ज्ञान से प्रयुक्त है—यह अध्यास की अनादिता दिखाते समय पहले कहा जा चुका है। 'मात्र' पद के प्रयोग से मिथ्या ज्ञान की निर्वचनीयता का निरास किया जाता है, क्योंकि वह सदसद्रूपता के विचार की कसौटी पर चढ़ाया नहीं जा सकता। शेष भाष्य सुबोध है एवं "तत्तेज ऐक्षत" (छां. ६।२।३), "ता आप ऐक्षन्त" (छां. ६।२।४) इत्यादि गौण ईक्षण के प्रायपाठ की शङ्का और उसका समाधान पहले ही किया जा चुका है। छठे सूत्र के भाष्य में केवल "सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मना" (छां. ६।३।२) इस श्रुति में प्रयुक्त 'आत्मा' शब्द के बल पर प्रधान के गौण ईक्षण का निरास विशेष रूप किया गया है॥ ५-६॥