भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 220, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 220
२०२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. ७

शास्त्रं पुरुषस्यानर्थायेत्यप्रमाणं स्यात्। न तु निर्दोषं शास्त्रमप्रमाणं कल्पयितुं युक्तम्। यदि चाज्ञस्य सतो मुमुक्षोरचेतनमनात्मानमात्मेत्युपदिशेत्प्रमाणभूतं शास्त्रं, स श्रद्दधानतयान्धगोलाङ्गूलन्यायेन तदात्मदृष्टिं न परित्यजेत्, तद्व्यतिरिक्तं चात्मानं न प्रतिपद्येत, तथा सति पुरुषार्थाद्विहन्येतानर्थं च ऋच्छेत्। तस्माद्यथा स्वर्गार्थिनोऽग्निहोत्रादिसाधनं यथाभूतमुपदिशति, तथा मुमुक्षोरपि 'स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति यथाभूतमेवात्मानमुपदिशतीति युक्तम्। एवं च सति तप्तपरशुग्रहणमोक्षदृष्टान्तेन सत्याभिसंधस्य मोक्षोपदेश उपपद्यते। अन्यथा ह्यमुख्ये सदात्मतत्त्वोपदेशे 'अहमुक्थमस्मीति विद्यात्' ( ऐ० आर० २।१।२।६) इतिवत्संपन्मात्रमिदमनित्यफलं स्यात्। तत्र मोक्षोपदेशो नोपपद्येत। तस्मान्न सदणिमन्यात्मशब्दस्य गौणत्वम्। भृत्ये तु स्वामिभृत्यभेदस्य प्रत्यक्षत्वादुपपन्नो गौण आत्मशब्दो ममात्मा भद्रसेन इति। अपि च क्वचिद् गौणः शब्दो दृष्ट इति नैतावता शब्दप्रमाणकेऽर्थे गौणी कल्पना न्याय्या, सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्गात्। यत्तूक्तं-चेतनाचेतनयोः साधारण आत्मशब्दः क्रतु-ज्वलनयोरिव ज्योतिःशब्द इति,-तन्न, अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात्। तस्माच्चेतनविषय एव मुख्य आत्मशब्दश्चेतनत्वोपचाराद् भूतादिषु प्रयुज्यते भूतात्मेन्द्रियात्मेति च। साधारणत्वेऽप्यात्मशब्दस्य न प्रकरणमुपपदं वा किंचिन्निश्चायक मन्तरेणान्यतरवृत्तित्ता निर्धारयितुं शक्यते। नचात्राचेतनस्य निश्चायकं किंचित्कारणमस्ति। प्रकृतं तु सदीक्षितृ, सन्निहितश्चेतनः श्वेतकेतुः। न हि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतन आत्मा संभवतीत्यवोचाम। तस्माच्चेतनविषय इहात्मशब्द इति निश्चीयते। ज्योतिःशब्दोऽपि लौकिकेन प्रयोगेण ज्वलन एव रूढः, अर्थवादकल्पितेन तु ज्वलनसादृश्येन क्रतौ प्रवृत्त इत्यदृष्टान्तः। अथवा—पूर्वसूत्र एवात्मशब्दं निरस्तसमस्तगौणत्वसाधारणत्वाशङ्कतया व्याख्याय ततः स्वतन्त्र एव प्रधानकारणनिराकरणहेतुर्व्याख्येयः—'तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्' इति। तस्मान्नाचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् ॥ ७ ॥


भामती-व्याख्या

है कि यह (अचेतन प्रधान) ही तेरा आत्मा है और श्रद्धालु मुमुक्षु उस उपदेश को वैसे ही कस करके पकड़ लेता है, जैसे किसी अन्धे बैल की पूछ कोई अन्धा व्यक्ति पकड़ ले। तब उस बेचारे मुमुक्षु की क्या दुर्गति होगी, यह कल्पना भी नहीं कर सकते। अतः जैसे कर्मकाण्ड अपने स्वर्गार्थी अधिकारी पुरुष को यथावत् स्वर्ग के साधनीभूत अग्निहोत्रादि का उपदेश करता है, वैसे ही वेदान्त-शास्त्र का भी प्रामाण्य और श्रद्धेयता इसी में है कि वह भी अपने मुमुक्षु पुरुष को "स आत्मा तत्त्वमसि"—ऐसा यथाभूत उपदेश करे, तब तो ब्रह्मतत्त्व में ही जगतकारणता और आत्मरूपता उपपन्न होती है, अन्यत्र नहीं। "पुरुष सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत् परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्त्ता भवति सोऽनृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति, स दह्यते। अथ यदि तस्याकर्ता भवति, तत एव सत्यमात्मानं कुरुते, स सत्याभिसन्धो न दह्यतेऽथ मुच्यते" (छां. ६।१६।१-२) इस प्रकार आत्मा में आत्मत्वावधारण (सत्यभिसन्धि) मोक्ष का सच्चा साधन है, इस साधन को अपनानेवाला पुरुष वैसे ही मुक्त हो जाता है, जैसे सत्यवादी पुरुष तप्त परशु का ग्रहण कर लेने पर भी नहीं जलता और बन्धन से मुक्त हो जाता है। 'आत्मा' शब्द के अनेक अर्थ मानना सर्वथा अनुचित है। जब कहीं जड़ वस्तु के लिए इसका प्रयोग हो जाता है, तब वह गौण प्रयोग है, प्रकृत में मुख्य] ॥ ७॥

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 220, कुल 639 में से · BharatKosha