भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 221, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रधानस्य जगत्कारणत्वभङ्गः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २०३
कुतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्—
हेयत्वावचनाच्च ॥ ८ ॥
यद्यनात्मैव प्रधानं सच्छब्दवाच्यं 'स आत्मा तत्त्वमसि' (छान्दो० ६।८।७) इतीहोपदिष्टं स्यात्, स तदुपदेशश्रवणादनात्मज्ञतया तन्निष्ठो मा भूदिति मुख्यमात्मानमुपदिदिक्षुस्तस्य हेयत्वं ब्रूयात्। यथाऽरुन्धतीं दिदर्शयिषुस्तत्समीपस्थां स्थूलां ताराममुख्यां प्रथममरुन्धतीति ग्राहयित्वा तां प्रत्याख्याय पश्चादरुन्धतीमेव ग्राहयति, तद्वन्नायमात्मेति ब्रूयात्, नचैवमवोचत्। सन्मात्र आत्मावगतिनिष्ठतैव हि षष्ठप्रपाठकपरिसमाप्तिरीक्ष्यते। चशब्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चयप्रदर्शनार्थः। सत्यपि हेयत्ववचने प्रतिज्ञाविरोधः प्रसज्येत। कारणविज्ञानाद्धि सर्वं विज्ञातमिति प्रतिज्ञातम्। 'उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्', 'एवं सोम्य स आदेशो भवति' (छा० ६।१।१, ३) इति वाक्योपक्रमे श्रवणात्। न च सच्छब्दवाच्ये प्रधाने भोग्यवर्गकारणे हेयत्वेनाहेयत्वेन वा विज्ञाते भोक्तृवर्गो विज्ञातो भवति, अप्रधानविकारत्वाद्वोक्तृवर्गस्य। तस्मान्न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् ॥ ८ ॥
कुतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् —
स्वाप्ययात् ॥ ९ ॥
भामती
स्यादेतद्—ब्रह्मैव ज्ञोप्सितं, तच्च न प्रथमं सूक्ष्मतया शक्यं श्वेतकेतुं ग्राहयितुमिति तत्सम्बद्धं प्रधानमेव स्थूलतयाऽऽत्मत्वेन ग्राह्यते श्वेतकेतुरुन्धतीमिवातीव सूक्ष्मां दर्शयितुं तत्सन्निहितां स्थूलतारकां दर्शयन्तीयमसावरुन्धतीति । अस्यां शङ्कायामुत्तरम् ⁕ हेयत्वावचनाच्च ⁕ इति सूत्रम् । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तच्चानुक्तं भाष्य उक्तम् ॥ ८ ॥
अपि च जगत्कारणं प्रकृत्य स्वपितीत्यस्य निरुक्तं कुर्वती श्रुतिश्चेतनमेव जगत्कारणं ब्रूते । य...
भामती-व्याख्या
शङ्का—वेदान्तियों की यदि यह बात मान भी ली जाय कि मोक्ष के लिए ब्रह्म का ज्ञान आवश्यक है, तब भी ब्रह्म ऐसा सूक्ष्मतम पदार्थ है कि उसका नितान्त कुशाग्र बुद्धि के मुमुक्षु को भी सहसा दर्शन नहीं कराया जा सकता, अतः जैसे अरुन्धती नाम के अत्यन्त नन्हें तारे को दिखाने के लिए पहले उसके समीप का वसिष्ठनामक स्थूल तारा अरुन्धती के रूप में दिखाकर क्रमशः वास्तविक अरुन्धती का दर्शन कराया जाता है, वैसे ही पहले जगत् के कारणीभूत प्रधान तत्त्व को दिखाकर 'तत्त्वमसि'—ऐसा उपदेश करके क्रमशः उसके साक्षी-भूत आत्मतत्त्व तक मुमुक्षु को पहुँचाया जाय।
समाधान—उक्त शङ्का का समाधान करने के लिए कहा गया है—"हेयत्वावचनाच्च" (ब्र. सू. १।१।८)। सूत्र में चकार का ग्रहण जिस अनुक्तार्थ का संग्रह करने के लिए प्रयुक्त है, वह अनुक्त अर्थ भाष्य में कहा गया है—"चशब्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चयप्रदर्शनार्थः"। श्रुति में यह प्रतिज्ञा की गई है कि जगत् के कारणीभूत एक तत्त्व के ज्ञान से अनन्त कार्यों का ज्ञान हो जाता है—"यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" (छां. ६।१।३)। प्रधान को यदि कारण माना जाता है, तब एक प्रधान तत्त्व ज्ञातव्यत्वेन उपादेय होता, उसे अब त्याज्य बताना प्रतिज्ञा-विरुद्ध है ॥ ८ ॥
जगत् के कारणीभूत तत्त्व में ही जीव का अप्यय (तद्रूपतापत्ति) दिखाया गया है—