भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 224, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| २०६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. १२ |
|---|
( ६ आनन्दमयाधिकरणम् । सू० १२-१९ )
'जन्माद्यस्य यतः' इत्यारभ्य 'श्रुतत्वाच्च' इत्येवमन्तैः सूत्रैर्याण्युदाहृतानि वेदान्तवाक्यानि तेषां सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वरो जगतो जन्मस्थितिलयकारणमित्येतत्स्यार्थस्य प्रतिपादकत्वं न्यायपूर्वकं प्रतिपादितम्। गतिसामान्योपन्यासेन च सर्वे वेदान्ताश्चेतनकारणवादिन इति व्याख्यातम्, अतः परस्य ग्रन्थस्य किमुत्थानमिति ? उच्यते—द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते, नामरूपविकारभेदोपाधिविशिष्टं, तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविवर्जितम्। 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' (बृह० ४।५।१५) 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाऽथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यम्' (छान्दो० ७।२४।१) 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते' (तै० आ० ३।१२।७) 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्। अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम्' (श्वे० ६।१९) 'नेति नेति' (बृ० २।३।६) इति 'अस्थूलमनणु' (बृ० ३।८।८) 'न्यूनमन्यत्स्थानं संपूर्णमन्यत्' इति चैवं सहस्रशो विद्याविद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरूपतां दर्शयन्ति वाक्यानि । तत्राविद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासकादिलक्षणः सर्वो व्यवहारः। तत्र कानिचिद् ब्रह्मण उपासनान्यभ्युदयार्थानि, कानिचित्क्रममुक्त्यर्थानि, कानिचित्कर्मसमृद्ध्य-
भामती
उत्तरसूत्रसन्दर्भमाक्षिपति ॐ जन्माद्यस्य यत इत्यारभ्य इति ॐ । ब्रह्म जिज्ञासितव्यमिति प्रतिज्ञातं, तच्च शास्त्रैकसमधिगम्यं, शास्त्रञ्च सर्वज्ञे सर्वशक्तौ जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकारणे ब्रह्मण्येव प्रमाणं न प्रधानादाविति न्यायतो व्युत्पादितम्। न चास्ति कश्चिद्वेदान्तभागो यस्तद्विपरीतमपि बोधयेदिति च गतिसामान्यादित्युक्तम्। तत् किमपरमवशिष्यते यदर्थमुत्तरसूत्रसन्दर्भस्यावतारः स्यादिति। ॐ किमुत्थानमिति ॐ किमाक्षेपे। समाधत्ते ॐ उच्यते, द्विरूपं हि इति ॐ । यद्यपि तत्त्वतो निरस्तसमस्तोपाधिरूपं ब्रह्म तथापि न तेन रूपेण शक्यमुपदेष्टुमित्युपहितेन रूपेणोपदेष्टव्यमिति। तत्र च क्वचिदुपाधिर्विवक्षितः। तदुपासनानि ॐ कानिचिदभ्युदयार्थानि ॐ मनोमात्रसाधनतयात्र पठितानि। ॐ कानिचित्
भामती-व्याख्या
संगति—अग्रिम अधिकरण के सूत्र-सन्दर्भ पर आक्षेप किया जाता है—"जन्माद्यस्य यतः" इत्यारभ्य "श्रुतत्वाच्च" इत्येवमन्तैः सूत्रैः सर्वज्ञ ईश्वरो जगत्कारणमिति प्रतिपादितम्। अतः परस्य ग्रन्थस्य किमुत्थानम् ?" अर्थात् 'ब्रह्म जिज्ञासितव्यम्'—ऐसी प्रतिज्ञा की गई, वह (ब्रह्म) केवल वेदान्त-वेद्य है, वह वेदान्त शास्त्र सर्वज्ञ, सर्वशक्ति-सम्पन्न, जगत्कारणीभूत ब्रह्म में ही प्रमाण है, प्रधानादि में नहीं—ऐसा न्यायों और युक्तियों के द्वारा सिद्ध किया गया। वेदान्त का कोई भी भाग ऐसा नहीं, जो उसके विपरीत कहता हो—यह बात "गतिसामान्यात्"—इस सूत्र से कही गई। अब और क्या शेष रह गया कि जिसके लिए आगे के सूत्रों की रचना की गई, अतः कहा गया—"किमुत्थानम्"। यहाँ 'किम्' शब्द आक्षेपार्थक है।
उक्त आक्षेप का समाधान किया जाता है—"उच्यते द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते नामरूपविकारभेदोपाधि-विशिष्टम्, तद्विपरीतं च"। यद्यपि ब्रह्म तत्त्व समस्त उपाधियों से रहित है, तथापि उस अनौपाधिक रूप से उसका उपदेश नहीं किया जा सकता, अतः किसी-न-किसी उपाधि से विभूषित कर उसका उपदेश करना होगा। किसी-किसी क्रिया में उपाधि विवक्षित होती है, जैसे उपासना विधि में। कतिपय (प्रतीकादि) उपासनाओं का फल अभ्युदय