भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 226, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 226
२०८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. १२

कूटस्थनित्यस्यैकरूपस्याप्युत्तरोत्तरमाविष्कृतस्य तारतम्यमैश्वर्यशक्तिविशेषैः श्रूयते—'तस्य य आत्मानमाविस्तरां वेद' (ऐ० आ० २।३।२।१) इत्यत्र। स्मृतावपि—'यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोऽंशसंभवम्॥' (गी० १०।४१) इति। यत्र यत्र विभूत्याद्यतिशयः स स ईश्वर इत्युपास्यतया चोद्यते। एवमिहाप्यादित्यमण्डले हिरण्मयः पुरुषः सर्वपाप्मोदयलिङ्गात्पर एवेति वक्ष्यति। एवं 'आकाशस्तल्लिङ्गात्' (ब्र० १।१।२२) इत्यादिषु द्रष्टव्यम्। एवं सद्योमुक्तिकारणमध्यात्मज्ञानमुपाधिविशेषद्वारेणोपदिश्यमानमप्यविवक्षितोपाधिसंबन्धविशेषं परापरविषयत्वेन संदिह्यमानं वाक्यगतिपर्यालोचनया निर्णतव्यं भवति। यथैहैव तावद् 'आनन्दमयोऽभ्यासाद्' इति, एवमेकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसम्बन्धं निरस्तोपाधिसंबन्धं चोपास्यत्वेन ज्ञेयत्वेन च वेदान्तेषूपदिश्यत इति प्रदर्शयितुं परो ग्रन्थ आरभ्यते। यच्च 'गतिसामान्याद्' इत्यचेतनकारणनिराकरणमुक्तं, तदपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविषयाणि व्याचक्षाणेन ब्रह्मविपरीतकारणनिषेधेन प्रपञ्च्यते—

आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२ ॥

तैत्तिरीयकेऽन्नमयं, प्राणमयं, मनोमयं, विज्ञानमयं, चानुक्रम्याम्नायते—'तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात्। अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः' (तै० २।५) इति। तत्र संशयः—किमिहानन्दमयशब्देन परमेव ब्रह्मोच्यते यत्प्रकृतम् 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २।१) इति, किंवाऽन्नमयादिवद् ब्रह्मणोऽर्थान्तरमिति ? किं तावत्प्राप्तं ? ब्रह्मणोऽर्थान्तरममुख्य

भामती

तथाप्यनाद्यविद्यातमःसमावृतं तेषु तेषु प्राणभृद्भेदेषु क्वचिदसदिव क्वचित्सदिव क्वचिदत्यन्तापकृष्टमिव क्वचित्सत्तु क्वचित् प्रकर्षवत् क्वचिदत्यन्तप्रकर्षवदिव भासते, तत् कस्य हेतोः ? अविद्यातमसः प्रकर्षनिकर्षतारतम्यादिति। यथोत्तमप्रकाशः सविता दिङ्मण्डलमेकरूपेणैव प्रकाशेनापूरयन्नपि वर्षासु निकृष्टप्रकाश इव शरदि तु प्रकृष्टप्रकाश इव प्रथते, तथेदमपीति। अपेक्षितोपाधिसम्बन्धम् उपास्यत्वेन, 'निरस्तोपाधिसम्बन्धं ज्ञेयत्वेन इति।

तत्र तावत्प्रथममेकदेशिमतेनाधिकरणमारचयति। ॐ तैत्तिरीयकेऽन्नमयम् ॐ इत्यादि।

गौणप्रवाहपातेऽपि युज्यते मुख्यमीक्षणम्। मुख्यत्वे तूभयोस्तुल्ये प्रायदृष्टिविशेषिका॥

भामती-व्याख्या

अपकृष्ट, कहीं अपकृष्टतर, कहीं सत्, कहीं प्रकृष्ट और कहीं अत्यन्तोत्कृष्ट प्रतीत होता है। ऐसा किस कारण से हुआ ? इसका उत्तर इतना ही है कि उसकी उपाधिभूत अविद्या के उत्कर्षापकर्षतारतम्य के कारण वैसे ही वह वैसा हो जाता है, जैसे कि भगवान् सूर्य एकविध अपने उत्तमरूप से सभी दिशाओं को पूरित और अवभासित करता है, किन्तु वर्षा काल में उसका प्रकाश मन्द और शरत् काल में प्रखर होता है। भाष्य में "अपेक्षितोपाधिसम्बन्धं" का "उपास्यत्वेन" और "निरस्तोपाधिसम्बन्धं" का "ज्ञेयत्वेन" के साथ अन्वय विवक्षित है। अर्थात् उपास्य और ज्ञेय ब्रह्म का श्रौत उपदेश प्रशस्त करने या ब्रह्म में सद्रूपता और चिद्रूपता सिद्ध करने के अनन्तर आनन्दरूपता सिद्ध करने के लिए अग्रिम सूत्र-सन्दर्भ प्रस्तुत किया जाता है।

एकदेशी के मत से अधिकरण-रचना

संशय— "अन्योऽन्तर आत्मा आनन्दमय" (तै. उ. २।५)। यहाँ 'आनन्दमय' शब्द से ब्रह्म का ग्रहण किया जाय? अथवा अन्य पदार्थ का ? इस संशय के अनुसार पहले एकदेशि-मत के अनुसार अधिकरण की रचना की जा रही है—