भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 229, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 229

आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २११

आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२ ॥

पर एवात्माऽऽनन्दमयो भवितुमर्हति । कुतः ? अभ्यासात् । परस्मिन्नेव ह्यात्मन्यानन्दशब्दो बहुकृत्वोऽभ्यस्यते । आनन्दमयं प्रस्तुत्य ‘रसो वै सः’ ( तै० २।६ ) इति तस्यैव रसत्वमुक्त्वोच्यते—‘रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवति’ इति, ‘को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात्, यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयति’ ( तै० २।७ ) ‘सैषानन्दस्य मीमांसा भवति’, ‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति’, ‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन’ ( तैत्ति० २।८,९) इति । ‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’ (तैत्ति० ३।६ ) इति च । श्रुत्यन्तरे च ‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’ ( बृ० ३।९।२८ ) इति ब्रह्मण्येवानन्दशब्दो दृष्टः । एवमानन्दशब्दस्य बहुकृत्वो ब्रह्मण्याभ्यासादानन्दमय आत्मा ब्रह्मेति गम्यते । यत्तूक्तमन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहपतितत्वादानन्दमयस्याप्यमुख्यत्वमिति, नासौ दोषः,

भामती

प्राचुर्यार्थोऽपि मयड् नोपपद्यत इत्यर्थः । उच्यते—आनन्दमयावयवस्य तावद् ब्रह्मणः पुच्छस्याङ्गतया न प्राधान्यम्, अपित्वङ्गिन आनन्दमयस्यैव ब्रह्मणः प्राधान्यम् । तथा च तदधिकारे पठितमभ्यस्यमानमानन्दपदं तद्बुद्धिमाबध्नात् तस्यैवानन्दमयस्याभ्यास इति युक्तम् । ज्योतिष्टोमाधिकारे वसन्ते वसन्ते ज्योतिषेति ज्योतिष्पदमिव ज्योतिष्टोमाभ्यासः कालविशेषविधिपरः । अपि च साक्षादानन्दमयात्माभ्यासः श्रूयते ॐ एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति इति ॐ । पूर्वपक्षबीजमनुभाष्य दूषयति ॐ यत्तूक्तमन्नमयादि

भामती-व्याख्या

यदि 'मयट्' को प्राचुर्यार्थक भी मान लिया जाय, तब भी संसारी ( जीव ) आत्मा ही आनन्दमय ठहरता है, ब्रह्म नहीं, क्योंकि आनन्द की प्रचुरता वहीं ही मानी जायगी, जहाँ न्यून मात्रा में दुःख भी विद्यमान हो, दुःख का अत्यन्ताभाव नहीं । ब्रह्म में तो दुःख का लेशमात्र भी नहीं होता, क्योंकि वह आनन्दैकरस है, जीव वैसा नहीं—"न च सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियसंसर्शी वारयितुं शक्यः" । अतः ब्रह्म को आनन्दप्रचुर नहीं कहा जा सकता, अतः प्राचुर्यार्थक 'मयट्' मान कर भी अभीष्ट-सिद्धि नहीं होती ।

सिद्धान्त —[ 'यद्यपि आनन्दमयो ब्रह्म, अभ्यस्यमानत्वात्'—इस सिद्धान्त्यभिमत अनुमान में स्वरूपासिद्धि प्रतीत होती है, क्योंकि "एष ह्येवानन्दयति" ( तै. उ. २।७ ), 'सैषा आनन्दस्य मीमांसा भवति" ( तै. उ. २।८ ), "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन" ( तै. उ. २।९ ) इत्यादि वाक्यों में 'आनन्द' अभ्यस्यमान ( पुनः पुनः चर्चित ) है, 'आनन्दमय' नहीं, 'आनन्दमय' शब्द का 'आनन्द' शब्द एक भाग ( अवयव ) है, अत एव आनन्दरूप ब्रह्म को आनन्दमय की पुच्छ ( अवयव ) कहा गया है—"तस्य ( आनन्दमयस्य ) प्रियमेव शिरः, मोदो दक्षिणः पक्षः, प्रमोद उत्तरः पक्षः, आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छम्" ( तै. उ. २।५ )। तथापि ] 'आनन्दमय' पदार्थ ही मुख्य, अङ्गी एवं प्रकरणी है, अत एव भाष्यकार ने कहा है—"आनन्दमयं प्रस्तुत्य" । 'आनन्दमय' पदार्थ का निर्देश 'आनन्द' पद के द्वारा ही किया गया है । 'ज्योतिष्टोम' याग के प्रकरण में पठित "वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" ( तुलना आप. श्रौ. सू. १०।२।१५ ) इस वाक्य के द्वारा ज्योतिष्टोम का अभ्यास वसन्तरूप काल का विधान करने के लिए किया गया है, जैसा कि शबरस्वामी कहते हैं—'यजेत स्वर्गकामो वसन्ते-वसन्ते' इति फलगुणसम्बन्धार्थः" ( शाबर. २।२।१७ ) । जैसे वेद में ज्योतिष्टोम के लिए 'ज्योतिः' शब्द का और लोक-व्यवहार में सत्यभामा के लिए 'भामा' शब्द का प्रयोग देखा जाता है, वैसे ही प्रकृत में आनन्दमय के लिए 'आनन्द' शब्द का प्रयोग हो गया है, फलतः कथित अनुमान में अभ्यस्यमानत्व हेतु स्वरूपासिद्ध नहीं । केवल 'आनन्द' पद के द्वारा ही