भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 240, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें२२२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. १९
शाच्च' । सर्वस्य हि विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन ब्रह्म व्यपदिश्यते— ‘इदं .सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च’ ( तै० २।६ ) इति । न च कारणं सत् ब्रह्म स्वविका- रस्थानन्दमयस्य मुख्यया वृत्त्याऽवयव उपपद्यते । अपराण्यपि सूत्राणि यथासंभवं पुच्छवाक्यनिर्दिष्टस्यैव ब्रह्मण उपपादकानि द्रष्टव्यानि ॥ १९ ॥
भामती
❖ सूत्राणि त्वेवं व्याख्येयानि इति ❖ । वेदसूत्रयोर्विरोधे गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति सूत्राण्यन्यथा नेतव्यानि । आनन्दमयशब्देन तद्वाक्यस्थब्रह्मपुच्छप्रतिष्ठेत्येतद्गतं ब्रह्मपदमुपलच्यते । एतदुक्तं भवति— आनन्दमय इत्यादिवाक्ये यद् ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति ब्रह्मपदं, तत् स्वप्रधानमेवेति । यत्तु ब्रह्माधिकरणमिति वक्तव्ये ब्रह्म पुच्छमित्याह श्रुतिः, तत्कस्य हेतोः? पूर्वमवयवप्रधानप्रयोगात् तत्प्रयोगस्यैव बुद्धौ सन्निधानात्, तेनापि चाधिकरणलक्षणोपपत्तेरिति ॥ 'मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ❖ ।१५। यत्सत्यं ज्ञानमित्यादिना मन्त्रवर्णेन ब्रह्मोक्तं तदेतदुपायभूतेन ब्राह्मणेन स्वप्राधान्येन गीयते—ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति । अवयववचनत्वे त्वस्य मन्त्रे प्राधान्यं ब्राह्मणे त्वप्राधान्यमिति, उपायोपेययोर्मन्त्रब्राह्मणयोर्विप्रतिपत्तिः स्यादिति । ❖ नेतरोऽनुपपत्तेः ❖ । अत्र इतश्चानन्दमय इति भाष्यस्य स्थाने इतश्च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पठितव्यम् । ❖ भेदव्यपदेशाच्च ❖ । अत्रापीतश्चानन्दमय इत्यस्य चानन्दमयाधिकार इत्यस्य च भाष्यस्य स्थाने ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति च ब्रह्मपुच्छाधिकार इति च पठितव्यम् । ❖ कामाच्च नानुमानापेक्षा ❖ । ❖ अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ❖ । इत्यनयोरपि सूत्रयोर्भाष्ये आनन्दमयस्थाने ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पाठो द्रष्टव्यः । ❖ तद्धेतुव्यपदेशाच्च ❖ । विकारस्यानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छमवयवश्चेत् कथं सर्वस्यास्य
भामती-व्याख्या
( तै० उ० २।६।१ ) इत्यादि वाक्यों में केवल ब्रह्म ही अभ्यस्यमान है ॥ १२ ॥ ‘विकार- शब्दान्नेति चेन्न, प्राचुर्यात्’—इस सूत्र में 'विकार' शब्द से अवयव अभिप्रेत है । 'अवयवा- र्थक पुच्छ पद के योग में “ब्रह्म” पद मुख्यार्थक क्योंकर हो सकेगा ? इस शङ्का का परिहार इस सूत्र से किया गया है—“नायं दोष, प्राचुर्यात्” । प्राचुर्य का अर्थ है—प्रायपाठ । अवयवार्थक अन्नमयादि पदों के प्रवाह में पतित होने के कारण अवयवार्थक 'पुच्छ' पद के द्वारा ब्रह्म का भी निर्देश कर दिया गया है, 'पुच्छ' पद से आधारार्थ की विवक्षा है, मुख्य ब्रह्म जगत् का आधार ( अधिष्ठान ) है ही, अतः 'ब्रह्म' पद की मुख्यार्थता में किसी प्रकार की अनुपपत्ति नहीं ॥ १३ ॥ “तद्धेतुव्यपदेशाच्च”—इस सूत्र के द्वारा आनन्दमय-सहित समस्त विकार वर्ग की कारणता ब्रह्म में ही श्रुत है—"इदं सर्वमसृजत, यदिदं किंच" ( तै. उ. २।६ ) । कारणीभूत ब्रह्म अपने विकारभूत आनन्दमय का मुख्यरूप से अवयव नहीं हो सकता । अन्य सूत्र भी "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा”—इस वाक्य में निर्दिष्ट ब्रह्म के ही उपपादक हैं ॥ १४ ॥] । जो सत्यं ज्ञानमनन्तम्'—इस मन्त्रवर्ण में ब्रह्म निर्दिष्ट है, वही ब्रह्म इस ब्राह्मण वाक्य में उपात्त है—'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' । यदि मन्त्रगत 'ब्रह्म' पद मुख्यार्थक और ब्राह्मणवाक्यगत 'ब्रह्म' पद अवयवपरक माना जाता है, तब मन्त्र और ब्राह्मण का उपाय-उपेयभाव सुरक्षित नहीं रहता, अतः ब्राह्मणगत 'ब्रह्म' पद को भी मुख्यार्थक मानना आवश्यक है ॥ १५ ॥ “नेतरोऽनुपपत्तेः”—इसमें “इतश्चानन्दमय”—इस भाष्य के स्थान पर “इतश्च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा”—ऐसा पढ़ना चाहिए ॥ १६ ॥ “भेदव्यपदेशाच्च”— इस सूत्र के स्थान पर “ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा” और “आनन्दमयाधिकारे” इसके स्थान पर “ब्रह्मपुच्छाधिकारे”—ऐसा पढ़ना चाहिए ॥ १७ ॥ “कामाच्च नानुमानापेक्षा” और “अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति”— इन दोनों सूत्रों के भाष्य में ही 'आनन्दमय' के स्थान पर