भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 247, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 247

आकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३२९

इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवेभ्यो ज्याया- नाकाशः परायणम्' (छान्दो० १।९।१) इति। तत्र संशयः—किमाकाशशब्देन परं ब्रह्माभिधीयत उत भूताकाशमिति ? कुतः संशयः ? उभयत्र प्रयोगदर्शनात्। भूतवि- शेषे तावत्सुप्रसिद्धो लोकवेदयोराकाशशब्दः ब्रह्मण्यपि क्वचित्प्रयुज्यमानो दृश्यते । यत्र वाक्यशेषवशादसाधारणगुणश्रवणाद्वा निर्धारितं ब्रह्म भवति, यथा—'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' (तै० २।७) इति, 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म' (छा० ८।१४।१) इति चैवमादौ । अतः संशयः । किं पुनरत्र युक्तं ? भूताकाशमिति । कुतः ? तद्धि प्रसिद्धतरेण प्रयोगेण शीघ्रं बुद्धिमारोहति । न चाय- माकाशशब्द उभयोः साधारणः शक्यो विज्ञातुम्, अनेकार्थत्वप्रसङ्गात् । तस्माद् ब्रह्मणि गौण एवाकाशशब्दो भवितुमर्हति । विभुत्वादिभिर्हि बहुभिर्धर्मैः सदृशमाकाशेन ब्रह्म

भामती

इष्यते, न भूताकाश इति निरूप्यते । तत्र 'आकाश इति होवाच' इति किं मुख्याकाशपदानुरोधेन 'अस्य लोकस्य का गतिः' इति च 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि' इति च 'ज्यायान्' इति च 'परायणम्' इति च कथञ्चिद् व्याख्यायतामुततदनुरोधेनाकाशशब्दो भक्त्या परात्मनि व्याख्यायतामिति ? तत्र

प्रथमत्वात् प्रधानत्वादाकाशं मुख्यमेव नः।
तदानुगुण्येनैनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चयः ॥

अस्य लोकस्य का गतिरिति प्रश्नोत्तरे 'आकाश इति होवाच' इत्याकाशस्य गतित्वेन प्रतिपाद्यतया प्राधान्यात्, 'सर्वाणि ह वा' इत्यादीनां तु तद्विशेषणतया गुणत्वात्, गुणे त्वन्यायकल्पनेति बहून्यप्यप्रधा- नानि प्रधानानुरोधेन नेतव्यानि । अपि च 'आकाश इति होवाच' इत्युत्तरे प्रथमावगतमाकाशपदमनुपजात-

भामती-व्याख्या

भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवेभ्यो ज्यायान् आकाशः परायणम्” (छां. १।९।१) इस श्रुति में क्या ‘आकाश’ पद के द्वारा मुख्य भूताकाश की विवक्षा और श्रुति-प्रतिपादित लोकाश्रयता, सर्वभूतोत्पादकत्व, सर्वतो ज्यायस्त्व एवं सर्वपरायणत्व का भूताकाश में कथंचित् सामञ्जस्य किया जाय ? अथवा ब्रह्म के लोका- श्रयत्वादि असाधारण धर्मों के अनुरोध पर ‘आकाश’ पद का ब्रह्म में गौण प्रयोग माना जाय ?

पूर्वपक्ष—

प्रथमत्वात् प्रधानत्वादाकाशं मुख्यमेव नः ।
तदानुगुण्येनैनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चयः ॥

[ श्रुति में 'आकाश' पद प्रथम श्रुत होने के कारण असंजातविरोधी हैं, इतना ही नहीं, ‘अस्य लोकस्य का गतिः (आश्रयः ) ?' इस प्रश्न के उत्तर में लोकाश्रयत्वेन आकाश का निर्देश किया गया है—"आकाश इति होवाच"। इस प्रकार मुख्य प्रतिपाद्य वस्तु का समर्थक होने के कारण 'आकाश' पद अपने भूताकाश में रूढ़ है। "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" (छां. १।९।१) इत्यादि पद विशेषण और 'आकाश' पद विशेष्य है। विशेष्य प्रधान और विशेषण गौण होता है। प्रधान पद अभिधेय अर्थ का ही बोधक माना जाता है, किन्तु गौणीभूत पद लक्षणादि के द्वारा गौण अर्थ का भी उपस्थापक हो जाता है। "गुणे तु अन्यायकल्पना” (जै. सू. ९।३।१७) इस न्याय के आधार पर गौणी- भूत पदों की व्याख्या प्रधान पद के अनुसार ही करनी चाहिए ।

दूसरी बात यह भी है कि "आकाश इति होवाच" इस उत्तर-वाक्य में 'आकाश' पद