भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 252, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें२३४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. २२
जैवलिना आकाशः परिगृहीतः, तं चाकाशमुद्गीथे संपाद्योपसंहरति — 'स एष परोव-रीयानुद्गीथः स एषोऽनन्तः' (छा० १।९।२) इति । तच्चानन्त्यं ब्रह्मलिङ्गम् । यत्पुनरुक्तं भूताकाशं प्रसिद्धिबलेन प्रथमतंर प्रतीयत इति, अत्र ब्रूमः — प्रथमतंर प्रतीतमपि सत् वाक्यशेषगतार्न्तरब्रह्मगुणान्वदृष्ट्वा न परिगृह्यते । दर्शितश्च ब्रह्मण्यप्याकाशशब्दः — 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता' इत्यादौ । तथाकाशपर्यायवाचिनामपि ब्रह्मणि प्रयोगो दृश्यते — 'ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः' (ऋ० सं० १।१६४।३९ ) 'सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता' ( तै० ३। १ ) 'ॐ कं ब्रह्म खं ब्रह्म' (छा० ४।१०।५) 'खं पुराणम्' (बृ० ५।१) इति चैवमादौ । वाक्योपक्रमेऽपि वर्तमानस्याकाशशब्दस्य वाक्यशेषवशाद्युक्ता ब्रह्मविषयत्वावधारणा । 'अग्निरधीतेऽनु-वाकम्' इति हि वाक्योपक्रमगतोऽप्यग्निशब्दो माणवकविषयो दृश्यते । तस्मादाकाश-शब्दं ब्रह्मेति सिद्धम् ॥ २२ ॥
भामती
❄ अपि च ❄ । अस्येवोपक्रमेऽन्तवत् किल ते सामेति ❄ अन्तवत्त्वदोषेण शालावत्यस्य इति ❄ । न चाकाशशब्दो गौणोऽपि विलम्बितप्रतिपत्तिः, तत्र तत्र ब्रह्मण्याकाशशब्दस्य तत्पर्यायस्य च प्रयोग-प्राचुर्यादत्यन्ताभ्यासेनास्यापि मुख्यवत् प्रतिपत्तेरविलम्बनादिति दर्शनाथं ब्रह्मणि प्रयोगप्राचुर्यं वैदिकं निदर्शितं भाष्यकृता । तत्रैव च प्रथमावगतानुगुण्येनोत्तरं नीयते, यत्र तदन्यथा कर्तुं शक्यम् । यत्र तु न शक्यं तत्रोत्तरानुगुण्येनैव प्रथमं नीयत इत्याह ❄ वाक्योपक्रमेऽपि इति ❄ ॥२२॥
भामती-व्याख्या
दूसरी बात यह भी है कि शालावत्य ऋषि ने जो अपना पक्ष प्रस्तुत किया—"अमुष्य लोकस्य का गतिरिति ? अयं लोक इति होवाच" ( छां. १।८।७ ) । उस पक्ष में दोष दिखाते हुए प्रवाहण जैवलि ने कहा—"अन्तवद्वै किल ते शालावत्य साम" ( छां. १।८।८ ) । इस शालावत्य के पक्ष में अन्तवत्त्व दोष दिखाकर किसी अनन्त तत्त्व की विवक्षा से जैवलि ने अपना पक्ष प्रस्तुत किया—"अस्य लोकस्य का गतिरिति ? आकाश इति होवाच" ( छां. १।९।१ ) । इतना ही नहीं, उक्त आकाश का उद्गीथ साम में सम्पादन करके कहा है—"स एष परावरीयानुद्गीथः, स एषोऽनन्तः" ( छां. १।९।२ ) । यदि यहाँ 'आकाश' पद से भूताकाश का ग्रहण किया जाता है, तब इस पक्ष में भी अन्तवत्त्व दोष बना रहता है, अतः "स एषोऽनन्तः" ऐसा आनन्त्याभिधान ब्रह्म का असाधारण धर्म होता हुआ 'आकाश' पद की ब्रह्मपरता का साधक है।
'आकाश' शब्द ब्रह्म में गौण होने पर भी ब्रह्म का बोध कराने में विलम्ब नहीं करता, क्योंकि "आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता" ( छां. ८।१४।१ ), "ऋचोऽक्षरे परमे व्योमनि" ( ऋ. सं. १।१६४।३९ ), 'सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता" ( तै. उ. ३।६ ), "कं ब्रह्म खं ब्रह्म" ( छां. ४।१०।५ ), "खं पुराणम्" ( बृह. उ. ५।१ ) इत्यादि अनेक स्थलों पर आकाश और उसके पर्याय-वाचक 'व्योमादि' पद ब्रह्म के लिए प्रयुक्त हुए हैं, अतः मुख्य 'ब्रह्म' पद के समान ही 'आकाशादि' गौण पद भी बिना विलम्ब के ही ब्रह्म के बोधक होते हैं।
प्रथमतः श्रुत प्रश्न-वाक्य के अनुसार वहीं उत्तर-वाक्य का अर्थ किया जाता है, जहाँ उत्तर-वाक्य का अर्थान्तर सम्भावित हो, प्रकृत में उत्तर वाक्यगत 'आकाश' पद "स एषोऽनन्तः