भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 254, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 254

२३६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. १ सू. २३

प्रसिद्धतरः प्राणशब्द इत्यवोचाम । ननु पूर्ववदिहापि तल्लिङ्गाद् ब्रह्मण एव ग्रहणं युक्तम् । इहापि वाक्यशेषे भूतानां संवेशनोद्गमनं पारमेश्वरं कर्म प्रतीयते, न; मुख्येऽपि प्राणे भूतसंवेशनोद्गमनस्य दर्शनात् । एवं ह्याम्नायते—'यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः', 'स यदा प्रबुध्यते प्राणादेवाधि पुनर्जा- यन्ते' (श० ब्रा० १०।३।३।६) इति । प्रत्यक्षं चैतत्,—स्वापकाले प्राणवृत्तावपरिलुप्य- मानायामिन्द्रियवृत्तयः परिलुप्यन्ते, प्रबोधकाले च पुनः प्रादुर्भवन्तीति । इन्द्रियसार- त्वाच्च भूतानामविरुद्धो मुख्ये प्राणेऽपि भूतसंवेशनोद्गमनवादी वाक्यशेषः । अपि चादित्योऽन्नं चोद्गीथप्रतिहारयोर्देवते प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्यानन्तरं निर्दिश्येते ।

भामती

विति कोऽधिकरणान्तरस्यारम्भार्थः ? तत्रोच्यते— अर्थे श्रुत्येकगम्ये हि श्रुतिमेवाद्रियामहे । मानान्तरावगम्ये तु तद्वशात्तद्व्यवस्थितिः ॥

ब्रह्मणो वा सर्वभूतकारणत्वमाकाशस्य वा वाय्वादिभूतकारणत्वं प्रति नागमादृते मानान्तरं प्रभवति । तत्र पौर्वापर्यपर्यालोचनया यत्रार्थे समञ्जस आगमः स एवार्थस्तस्य गृह्यते, त्यज्यते चेतरः । इह तु संवेशनोद्गमने भूतानां प्राणं प्रत्युच्यमाने किं ब्रह्म प्रत्युच्येते आहो वायुविकारं प्रतीति विशये 'यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येति' इत्यादिकायाः श्रुतेः सर्वभूतसारेन्द्रियसंवेशनोद्गमनप्रति- पादनद्वारा सर्वभूतसंवेशनोद्गमनप्रतिपादिकाया मानान्तरानुग्रहलब्धसामर्थ्याद्बलात्संवेशनोद्गमने वायुविकारस्यैव प्राणस्य, न ब्रह्मणः । अपि चात्रोद्गीथप्रतिहारयोः सामभक्त्योर्ग्रहणेऽन्ये आदित्यश्चान्नं च देवते अभिहिते कार्यकरणसङ्घातरूपे, तत्साहचर्यात् प्राणोऽपि कार्यकरणसङ्घातरूप एव देवता भवितु- मर्हति । निरस्तोऽप्ययमर्थ ईक्षत्यधिकरणे पूर्वोक्तपूर्वपक्षहेतूपोद्बलनाय पुनरुपन्यस्तः । तस्माद्वायुविकार

भामती-व्याख्या

धर्म) कीर्तित होने के कारण प्रक्रान्त प्राण भी ब्रह्म ही है। यदि यही मान लिया जाय, तब पूर्वोक्त आकाशाधिकरण से ही यह अधिकरण गतार्थ हो जाता है, अधिकरणान्तर के आरम्भ का क्या प्रयोजन ? अतः हमारा कहना है— अर्थे श्रुत्येकगम्ये हि श्रुतिमेवाद्रियामहे । मानान्तरावगम्ये तु तद्वशात् तद्व्यवस्थितिः ॥

अर्थात् ब्रह्म की सर्वभूत-कारणता और आकाशगत केवल वाय्वादि की कारणता श्रुत्येक-समधिगम्य है, प्रमाणान्तर के द्वारा अवगत नहीं, अतः ऐसे स्थल पर पौर्वापर्य-विचार से शास्त्र जिस पक्ष में समञ्जस (संगत) होता है, वही पक्ष उपादेय और पक्षान्तर त्याज्य होता है। किन्तु यहाँ जो समस्त भूतों का प्रवेश और उद्गमन कहा गया है—"सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते" (छां. १।११।४, ५), वह प्रवेश और उद्गमन शरीरगत वायुरूप प्राण के प्रति कहा जाता है ? अथवा ब्रह्म के प्रति ? इधर हम प्रत्यक्षरूप प्रमाणान्तर के द्वारा सुषुप्ति काल में देखते हैं कि भूतों के सारभूत इन्द्रियों का वायु-विकारात्मक प्राण में होता है और जागने पर प्राणों से ही उनका निर्गमन होता है, अतः यह निश्चित हो जाता है कि उक्त श्रुति का उपोद्वलक यही प्रत्यक्ष प्रमाण है। उसके आधार पर सर्व भूतों का प्रवेशाप्रवेश शरीरस्थ वायुरूप प्राण में ही स्थिर होता है, ब्रह्म में नहीं।

दूसरी बात यह भी है कि यहाँ उद्गीथ और प्रतिहाररूप साम-भागों के ब्रह्म से भिन्न आदित्य और अन्न देवता बताए गए हैं, जो कि कार्य-करण-संघातरूप (शरीरधारी) हैं। उनके सहचार से प्राण भी कार्यकारण-संघातरूप ही होना चाहिए। यद्यपि ईक्षत्यधिकरण