भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 259, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 259

ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंचलितम् २४१

( १० ज्योतिश्चरणाधिकरणम् । सू० २४-२७ )

ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥

इदमामनन्ति—'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतःपृष्ठेषु सर्वतः-पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः' (छा० ३।१३।७) इति । तत्र संशयः—किमिह ज्योतिःशब्देनादित्यादिकं ज्योतिरभिधीयते किंवा परमात्मेति । अर्थान्तरविषयस्यापि शब्दस्य तल्लिङ्गाद् ब्रह्मविषयत्वमुक्तम् , इह तु तल्लिङ्गमेवास्ति नास्तीति विचार्यते ।

भामती

इदमामनन्ति—'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः' इति । यज्ज्योतिरतो दिवो द्युलोकात्परं दीप्यते प्रकाशते विश्वतः पृष्ठेषु विश्वेषामुपरि । असङ्कुचद्वृत्तिरयं विश्वशब्दोऽनवयवेन संसारमण्डलं ब्रूत इति दर्शयितुमाह ॐ सर्वतः पृष्ठेषूत्तमेषु ॐ । न चेदमुत्तममात्रमपि तु सर्वोत्तममित्याह ॐ अनुत्तमेषु ॐ । नास्त्येभ्योऽन्य उत्तम इत्यर्थः । 'इदं वाव तद्यदिदमस्मिन् पुरुषेऽन्तर्ज्योतिस्त्वग्ग्राह्येण शारीरेणोष्मणा श्रोत्रग्राह्येण च पिहितकर्णेन पुंसा घोषेण लिङ्गेनानुमीयते' । तत्र शारीरस्योष्मणस्त्वचा दर्शनं दृष्टिः, घोषस्य च श्रवणं श्रुतिः, तयोश्च दृष्टिश्रुतौ ज्योतिष एव, तल्लिङ्गेन तदनुमानादिति ।

अत्र संशयः—किं ज्योतिःशब्दं तेज उत ब्रह्मेति ? किं तावत् प्राप्तं ? तेज इति । कुतः ? गौण-


भामती-व्याख्या

अधिकरणार्थ का प्रमुख अङ्गीभूत संशय पदार्थ ही सम्भव नहीं, वह उस अधिकरण का विषय वाक्य कैसे हो सकेगा ? साम के प्रस्तावरूप भाग में अनुगत प्राणरूप देवता को विषय बनाने पर संशय, पूर्वपक्ष एवं सिद्धान्त का उपपादन किया जा चुका है, अतः "कतमा सा देवता, प्राण इति होवाच" ( छां. १।११।५ ) यह वाक्य ही यहाँ विषय-वाक्य बन सकता है ॥ २३ ॥

—❖—

विषय-वाक्य—"अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतःपृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिः" ( छां. ३।१३।७ ) । यहाँ 'परः' शब्द को 'ज्योतिः' पद के अनुसार नपुंसक लिङ्ग में परिवर्तित कर 'यदतो दिवः परं ज्योतिर्दीप्यते' ऐसा अन्वय कर लेना चाहिए । जो ज्योतिः इस स्वर्ग लोक में परे प्रकाशमान है । 'विश्वतः पृष्ठेषु' का ही अर्थ किया गया है—'सर्वतः पृष्ठेषु' । 'विश्व' शब्द का अर्थ समस्त या सर्व होता है, उस सर्वार्थ में ब्रह्म भी आ जाता है किन्तु ब्रह्मज्योतिः ब्रह्म के ऊपर नहीं हो सकती । 'विश्व' शब्द की वृत्ति ( शक्ति ) का संकोच करके ब्रह्म-भिन्न संसार-मण्डल किया जा सकता । तथापि 'विश्व' शब्द का तात्पर्य सामस्त्येन प्रकाश्यभूत संसार-मण्डल के अभिधान में ही है, यह दिखाने के लिए 'विश्वतः' का पर्याय सर्वतः दिया गया है, अतएव भाष्यकार ने कहा है—"संसार एव हि सर्वः" ( छां. पृ. १६५ ) । यह ज्योति केवल उत्तम ही नहीं, अपितु सर्वोत्तम है—यह सूचित करने के लिए 'अनुत्तमेषु' कहा गया है । 'अनुत्तम' शब्द में 'नास्त्येभ्योऽन्य उत्तमः'—इस प्रकार बहुव्रीहि समास विवक्षित है, 'नोत्तमा अनुत्तमाः तेषु'—ऐसा तत्पुरुष नहीं, भाष्यकार कहते हैं—"अनुत्तमेषु तत्पुरुषसमासाशङ्कानिवृत्तय आह उत्तमेषु लोकेष्विति" ( छां. पृ. १६५ ) । उसी ब्रह्मज्योति की शरीरस्थता दिखाने के लिए कहा है—'इदं वाव' । 'इदं वाव' का अर्थ है—इदमेव । शरीर में त्वगिन्द्रिय-ग्राह्य उष्णता और ढके हुए श्रोत्र से ग्राह्य घोष ( अन्तर्नाद ) के द्वारा वही ज्योति अनुमित होती है ।

संशय—उदाहृत श्रुति में 'ज्योतिः' शब्द तेजो द्रव्य का बोधक है ? अथवा ब्रह्म का ?

३१