भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 261, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २४३
त्वस्य श्रवणात् । 'तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत' इति च श्रुतेः । 'चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद' ( छा० ३।१३।८ ) इति चाल्पफलश्रवणादब्रह्मत्वम् । महते हि फलाय ब्रह्मोपासनमिष्यते । नचान्यदपि किंचित्स्ववाक्ये प्राणाकाशवज्ज्योतिषोऽस्ति ब्रह्मत्वलिङ्गम् । नच पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टमस्ति; 'गायत्री वा इदं सर्वं भूतम्'
भामती
कौक्षेयज्योतिःसारूप्यं च चक्षुषो रूपवान् श्रुतो विश्रुतो भवतीत्यल्पफलत्वं च स्ववाक्ये श्रूयते । न जातु ज्वलनापरनामा दीप्तिर्विना तेजो ब्रह्मणि सम्भवति । न कौक्षेयज्योतिःसारूप्यमृते बाह्यस्तेजसो ब्रह्मण्यस्ति । न चोष्ण्यघोषलिङ्गदर्शनश्रवणमोढव्यैतिजसोऽन्यत्र ब्रह्मण्युपपद्यते । न च महाफलं ब्रह्मोपासनमणीयसे फलाय कल्पते । ओदर्य्यं तु तेजस्यध्यस्य बाह्यं तेज उपासनमेतत्फलानुरूपं युज्यते । तदेतत्स्तेजो-लिङ्गम् । एतदुपोद्वलनाय च निरस्तमपि मर्याँदाधारवत्त्वमुपन्यस्तम् । इह तन्निरासकारणाभावात् । न च मर्याँदावत्त्वं तेजोराशेर्न सम्भवति, तस्य सौर्यादेः सावयवत्वेन तदेकदेशमर्यादासम्भवात् । तस्य चोपास्यत्वेन विधानात् । ब्रह्मणस्त्वनवयवस्यावयवोपासनानुपपत्तेः । अवयवकल्पनायाञ्च सत्यां गतावनवकल्पनात् । न च 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति ब्रह्मप्रतिपादकं वाक्यान्तरं यदतः परो दिवो ज्योतिरिति ज्योतिःशब्दं ब्रह्मणि व्यवस्थापयतीति युक्तम् । न हि सन्निधानमात्राद् वाक्यान्तरेण वाक्यान्तरगता श्रुतिः शक्या मुख्यार्थाच्च्यावयितुम् ।
न च वाक्यान्तरेऽधिकरणत्वेन द्यौः श्रुता दिव इति मर्याँदाश्रुतौ शक्या प्रत्यभिज्ञातुम् । अपि च वाक्यान्तरस्यापि ब्रह्मार्थत्वं प्रसाध्यमेव नाद्यापि सिध्यति तत् कथं तेन नियंतुं ब्रह्मपरतया यदतः पर इति
भामती-व्याख्या
दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत” । “चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद” ( छां. ३।१३।८ ) इत्यादि श्रुतियों के द्वारा इस उपासना का फल केवल चक्षुष्य ( दर्शनीय ) रूपवान् और लोक-प्रसिद्धि-रूप स्वल्प फल का प्रतिपादन किया गया है, जो कि ब्रह्मोपासना का कदापि नहीं हो सकता, हाँ, उदरस्थ तेज में अध्यस्त बाह्य तेजो धातु की उपासना का यह फल हो सकता है। फलतः ऐसे स्वल्प फल का प्रतिपादन तेजस्तत्त्व की उपासना का लिङ्ग ( गमक ) है। इसी लिङ्ग की पुष्टि के लिए ही अनुकूल तर्क के रूप में “दिवः परम्” ऐसी मर्यादा और “सर्वतः पृष्ठेषु”—इत्यादि आधार-बहुत्व का अभिधान किया गया है। यद्यपि विगत अन्तरधिकरण में आदित्यादि ज्योतिगत मर्यादावत्त्वादि का निरास किया गया है, तथापि यहाँ उसके निरास का अप्राप्तिरूप निमित्त प्राप्त न होने के कारण मर्यादादि का निरास नहीं किया जा सकता। तेजःसमूह में मर्यादावत्त्व सम्भव नहीं—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि सौर्यादि तेजोमण्डल सावयव है, अतः ऊर्ध्वस्थ तेज द्युलोक से नीचे न होकर ऊपर ही रहता है। मर्यादावत्त्व का वस्तुतः निर्देश न होकर उपासना के लिए विधान किया गया है। ब्रह्म निरवयव होने के कारण उसमें अवयवशः उपासना नहीं बन सकती। ब्रह्म में अवयव-कल्पना तभी हो सकती है, जब कि अन्य कोई गति ( उपाय या मार्ग ) न हो किन्तु सावयव तेजो धातु की उपासना मान लेने से ब्रह्मगत अवयव-कल्पना की आवश्यकता नहीं रह जाती ।
शङ्का—“पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि” ( छां. ३।१२।६ ) इस वाक्यान्तर में स्पष्टरूप से ब्रह्म का प्रतिपादन है, क्योंकि त्रिपादरूप विशुद्ध चरण का अभिधान है, उस वाक्य की सन्निधि के बल पर “यदतः परो दिवो ज्योतिः” ( छां. ३।१३।३ ) इस वाक्य का 'ज्योतिः' पद ब्रह्मपरक सिद्ध किया जा सकता है।
समाधान—केवल वाक्यान्तर की सन्निधि के बल पर वाक्यान्तरस्थ पद को अपने मुख्य ( अभिधेय ) अर्थ के अवबोधन से विरत नहीं किया जा सकता । “त्रिपादस्यामृतं