भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 271, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 271
ज्योतिषो ब्रह्मत्वम् ]हिन्दीसहितभामतीसंवलितम्२५३

घ्याथी शब्दोऽर्थान्तरे संख्यासामान्यात्प्रयुज्यमानो दृश्यते । तद्यथा- 'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतम्' इत्युपक्रम्याह 'सैषा विराडन्नादी' ( छा० ४।३।८ ) इति । अस्मिन्पक्षे ब्रह्मैवाभिहितमिति न छन्दोऽभिधानम् । सर्वथाप्यस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्म ॥ २५ ॥

भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥

इतश्चैवमभ्युपगन्तव्यमस्ति, पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्मेति । यतो भूतादीन्पादान्व्यपदिशति । भूतपृथिवीशरीरहृदयानि हि निर्दिश्याह — 'सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री' इति । नहिं ब्रह्मसमाश्रयणे केवलस्य छन्दसो भूतादयः पादा उपपद्यन्ते । अपि


भामती

पदार्थान् वेव तथाऽयं वाव स योऽयमन्तःपुरुष आकाशः' शरीरमध्य इत्यर्थं, 'तद्धि तस्य स्वप्नस्थानं तथाऽयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशः' हृदयपुण्डरीक इत्यर्थः, तद्धि तस्य सुषुप्तिस्थानम् । तदेतत् 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इत्युक्तम् । तदेवं चतुष्पात्त्वसामान्याद्गायत्रीशब्देन ब्रह्मोच्यते इति । ॐ अस्मिन् पक्षे ब्रह्म वाभिहितम् इति ॐ । ब्रह्मपरत्वादभिहितमित्युक्तम् ॥ २५ ॥

ॐ षड्विधा इति ॐ । भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणा इति षट् प्रकारा गायत्र्याख्यस्य ब्रह्मणः श्रूयन्ते — "पञ्च ब्रह्मपुरुषा इति च हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसम्बन्धितायां विवक्षितायां संभवति" । अस्यार्थः — हृदयस्यास्य खलु पञ्च सुषयः, पञ्च छिद्राणि । तानि च देवैः प्राणादिभी रच्यमानानि स्वर्गप्राप्तिद्वाराणीति देवसुषयः । तथाहि, हृदयस्य यत् प्राङ्मुखं छिद्रं तत्स्थो यो वायुः स प्राणस्तेन हि प्रायणकाले सञ्चरते स्वर्गलोकं, स एव चक्षुः स एवादित्य इत्यर्थः । 'आदित्यो ह वै बाह्यः प्राणः' इति


भामती-व्याख्या

अर्थ है— 'आकाशे' । ब्रह्म के तीन पाद आकाश में स्थित हैं, जैसा कि श्रुति कहती है— "यद्वै तद् ब्रह्मोतीदं वाव तयोऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशः" (छां. ३।१२।७) । इस श्रुति में त्रिपाद् अमृत ब्रह्म को जो पुरुष के बाहर अवस्थित भूताकाशस्वरूप कहा गया है, वह केवल स्तुत्यर्थक है । वस्तुत भूताकाश जागरित प्रपञ्चोपलक्षित चिदाकाश का आधार है, क्योंकि जागता हुआ यह आत्मा बाह्य (शरीर के बाहर अवस्थित) पदार्थों को जानता है, "अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष आकाशः (छां. ३।१२।८) यहाँ 'अन्तः' शब्द का अर्थ है— 'शरीरमध्ये' । शरीर के अन्दर स्थित आकाश पुरुष के स्वाप्न प्रपञ्च का आधार एवं "अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशः" (छां. ३।१२।९) यहाँ 'अन्तर्हृदये' का अर्थ भाष्यकार ने 'हृदयपुण्डरीके' किया है, क्योंकि वह पुरुष की सुषुप्ति का आश्रय है । अर्थात् जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति के अभिमानी विश्व, तैजस और प्राज्ञ — ये तीनों जिसके पाद (पद्यते गम्यतेऽनेन इति पादो गमकः) हैं, ऐसा तुरीय तत्त्व आकाश में विराजमान है । इस प्रकार चतुष्पात्त्वरूप संख्या की समानता को लेकर 'गायत्री' शब्द के द्वारा ब्रह्म अवगमित होता है । भाष्यकार ने जो कहा है— अस्मिन् पक्षे ब्रह्मैवाभिहितम् ।' उसका तात्पर्य है — 'गौण्या वृत्त्या बोधितम्' ॥ २५ ॥

"सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री" (छा. ३।१२।५) इस श्रुति से पूर्व कथित भूत, पृथिवी, शरीर, हृदय, वाक् और प्राण—ये छः गायत्रीसंज्ञक ब्रह्म के प्रकार वर्णित हैं । भाष्यकार ने जो कहा है— "पञ्च ब्रह्मपुरुषाः (छां. ३।१३।६) इति च हृदयादिसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसम्बन्धितायां विवक्षितायां सम्भवति" । इसका आशय यह है कि शरीर में रहनेवाले इस हृदय के पाँच देव-सुषि (छिद्र) हैं, उन्हें देव-सुषि इस लिए कहा जाता है प्राणादि पाँच देवताओं के द्वारा अभिरक्षित हैं। वे छिद्र ही स्वर्ग-प्राप्ति के द्वार हैं । (१) इस हृदय के पूर्वी छिद्र (द्वार) में अवस्थित जो वायु है, उसे प्राण कहते हैं, क्योंकि वह 'प्राग्

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 271, कुल 639 में से · BharatKosha