भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 273, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 273

प्राणस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २५५

वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति च । एवं दिव्येव सद्ब्रह्म दिवः परमित्युपदिश्यते । अपर आह - यथा लोके वृक्षाग्रेणासंबद्धोऽपि श्येन उभयथोपदिष्यमानो दृश्यते, वृक्षाग्रे श्येनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति च । एवं च दिवः परमपि सद् ब्रह्म दिवीत्युपदिश्यते । तस्मादस्ति पूर्वनिर्दिष्टस्य ब्रह्मण इह प्रत्यभिज्ञानम् । अतः परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दमिति सिद्धम् ॥ २७ ॥


( ११ प्रतर्दनाधिकरणम् । सू० २८-३१ )

प्राणस्तथानुगमात् ॥ २८ ॥

अस्ति कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदीन्द्रप्रतर्दनाख्यायिका—'प्रतर्दनो ह वै दैवोदा-


भामती

वृक्षाग्रे वस्तुतोऽस्ति स च ततः परोऽप्यस्त्येव । अर्वाग्भागातिरिक्तमध्यपरभागस्थस्य तस्यैव वृक्षात्परतोऽवस्थानात् । एवं च बाह्यद्युभागातिरिक्तशरीरहार्दद्युभागस्थस्य ब्रह्मणो बाह्याद् द्युभागात् परतोऽवस्थानमुपपन्नम् । यदा तु मर्यादैव मुख्यतया प्राधान्येन विवक्षिता तदा लक्षणयाऽऽधारत्वं व्याख्येयम् । यथा गङ्गायां घोष इत्यत्र सामीप्यादिति । तदिदमुक्तम् ॐ अपर आह इति ॐ । अत एव दिवः परमपीत्युक्तम् ॥ २७ ॥


अनेकलिङ्गसन्दोहे बलवत्कस्य किं भवेत् ।
लिङ्गिनो लिङ्गमित्यत्र चिन्त्यते प्रागचिन्तितम् ॥

मुख्यप्राणजीवदेवताब्रह्मणामनेकेषां लिङ्गानि बहूनि संप्लवन्ते, तत्कतमदत्र लिङ्गं, लिङ्गाभासञ्च


भामती-व्याख्या

विभिन्न कारकों का प्रयोग बाधक नहीं, जैसे कि लोक में वृक्ष की चोटी पर बैठे श्येन पक्षी के लिए दोनों प्रकार का प्रयोग देखा जाता है---'वृक्षाग्रे श्येनः', 'वृक्षाग्रात् परतः श्येनः' । अर्थात् आधाररूप अर्थ की विवक्षा में सप्तमी मुख्यार्थक और पञ्चमी लाक्षणिक है क्योंकि जो श्येन वृक्ष के शिखर पर वस्तुतः बैठा है, वह वृक्ष से परे भी अवस्थित है । आशय यह है कि वृक्षाग्र कोई एक बिन्दु नहीं, अपितु नीचे-ऊपर की शाखा-प्रशाखाओं से व्याप्त एक ऐसा झुर-मुट है, जहाँ बैठा श्येन पक्षी अपनी निचली शाखा की अपेक्षा ऊपर स्थित है । इसी प्रकार बाह्य द्यु ( आकाश ) भाग से अतिरिक्त शरीरस्थ हार्दाकाश में अवस्थित ब्रह्म का बाह्याकाश की अपेक्षा परतः अवस्थान उपपन्न है । जब मर्यादा ( अपादानता ) विवक्षित होती है, तब पञ्चमी मुख्यार्थक और लक्षणा वृत्ति से आधारार्थक सप्तमी का समन्वय वैसे ही किया जा सकता है, जैसे 'गङ्गायां घोषः'—यहां सप्तमी का पर्यवसान सामीप्यार्थ को लेकर हो जाता है, भाष्यकार ने यही कहा है—"अपर आह दिवः परमपि सद्ब्रह्म दिवीति उपदिश्यते" ॥ २७ ॥


विषय वस्तु -
अनेकलिङ्गसन्दोहे बलवत् कस्य किं भवेत् ।
लिङ्गिनो लिङ्गमित्यत्र चिन्त्यते प्रागचिन्तितम् ॥
[ अनेक पदार्थों के लिङ्गों ( गमकों ) का एकत्र समावेश उपलब्ध होने पर किस पदार्थ का लिङ्ग प्रबल है—यह यहाँ विचार किया जाता है, इसका पहले विचार नहीं किया गया है ] अर्थात् मुख्य प्राण, जीव, देवता और ब्रह्म के लिङ्ग यहाँ प्रतीयमान हैं, उनमें