भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 274, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| २५६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. १ सू. २८ |
|---|
सिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च' इत्यारभ्याम्नाता । तस्यां श्रूयते - 'स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्स्व' इति । तथोत्तरत्रापि 'अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति' (कौ० ३।१,२,३) इति । तथा 'न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्याद्' इति । अन्ते च 'स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः' (कौ० ३।८) इत्यादि ।
भामती
कतमदित्यत्र विचार्यते । न चायमर्थोऽत एव प्राण इत्यत्र विचारितः । स्यादेतत् — हिततमपुरुषार्थसिद्धश्च निखिलभ्रूणहत्यादिपापापरामर्शश्च प्रज्ञात्मत्वं चानन्त्वादिश्च न मुख्ये प्राणे सम्भवन्ति । तथैष साधु कर्म कारयति, एष लोकाधिपतिरित्याद्यपि । जीवे तु प्रज्ञात्मत्वं कार्याङ्गद्भावेदितरेषां त्वसम्भवः । वक्तृत्वञ्च वाक्करणव्यापारवत्त्वं यद्यपि परमात्मनि स्वरूपेण न सम्भवति तथाप्यनन्यथासिद्धबहुब्रह्मलिङ्गविरोधाज्जीवद्वारेण ब्रह्मण्येव कथञ्चित् व्याख्येयम्, जीवस्य ब्रह्मणोऽभेदात् । तथा च श्रुतिः — 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि' इति वाग्वदनस्य ब्रह्म कारणमित्याह । शरीरधारणमपि यद्यपि मुख्यमाणस्यैव तथापि प्राणव्यापारस्य परमात्मायत्तत्वात्परमात्मन एव । यद्यपि चात्रेन्द्रेदेवताया विग्रहवत्या लिङ्गमस्ति, तथाहि, इन्द्रधामगतं प्रतर्दनं प्रतीन्द्र उवाच । मामेव विजानीहीत्युपक्रम्य, प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मेत्यात्मनि प्राणशब्दमुच्चचार । प्रज्ञात्मत्वं चास्योपपद्यते, देवतानामप्रतिहतज्ञानशक्तित्वात् ।
भामती-व्याख्या
किसका लिङ्ग सत् और किसका असत् (लिङ्गाभास) है—यह यहाँ विचारणीय है। यह विचार पूर्वोक्त "अत एव प्राणः" (ब्र. सू. १।१।८) इस अधिकरण से गतार्थ नहीं, क्योंकि वहाँ ब्रह्म-लिङ्ग के अनुरोध पर 'प्राण' शब्द की केवल ब्रह्मपरता स्थिर की गई है, ब्रह्म और अब्रह्म के लिङ्गों की प्रबलता-दुर्बलता का विचार नहीं किया गया।
शङ्का— "सत्यं हीन्द्रः स होवाच—यामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्य्याय हिततमं मन्ये। स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते—न मातृवधेन, न पितृबधेन, न स्तेयेन, न भ्रूणहत्यया" (कौ. उ. ३।१) इस प्रकार इन्द्र ने प्रतर्दन के प्रति जो हिततम पुरुषार्थ-सिद्धि, भ्रूण-हत्यादि निखिल पापों का अश्लेष, प्रज्ञात्मत्व और अमृतत्व का प्रतिपादन किया है, वह वायु-विकारात्मक मुख्य प्राण में समज्स्य नहीं होता। "एष साधु कर्म कारयति", "एष लोकाधिपतिः" (कौ. उ. ३।८) इत्यादि सामर्थ्य भी मुख्य प्राण में नहीं घटता। जीव में प्रज्ञात्मंत्व का कथंचित् समन्वय हो जाने पर भी अन्य धर्मों की उपपत्ति नहीं होती। परमात्मा (ब्रह्म) में यद्यपि वक्तृत्व (वाग्व्यापारवत्त्व) साक्षात् नहीं, तथापि ब्रह्म के लिङ्गों (असाधारण धर्मों) का बाहुल्य उपलब्ध होने के कारण वक्तृत्वादि कतिपय धर्मों का भी ब्रह्म में जीव के द्वारा उपपादन कर लेना चाहिए, क्योंकि जीव ब्रह्म से अभिन्न होता है। "यद् वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते, तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि" (केन. १।४) यह श्रुति वाग्व्यवहार की कारणता ब्रह्म में बता रही है। शरीर-धारणरूप जीवत्व यद्यपि मुख्य प्राण का धर्म है, तथापि प्राणादि का व्यापार परमात्मा के अधीन ही होता है, अतः प्राण-धारकत्व का योग ब्रह्म से भी किया जा सकता है।
यद्यपि प्रतर्दन के उपदेष्टा इन्द्र में देवतत्व के सूचक विग्रहवत्त्वादि धर्म चर्चित हैं, क्योंकि इन्द्र-लोक में गए प्रतर्दन को इन्द्र ने 'मामेव विजानीहि'—ऐसा आरम्भ करके "प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा"—इस प्रकार अपने में प्राणरूपता का उपदेश किया है, जिससे यह अत्यन्त स्पष्ट हो जाता है, कि विग्रहवान् इन्द्र की यहाँ प्राणरूपेण उपासना विवक्षित है। प्रज्ञात्मता का सामञ्जस्य तो इन्द्र देवता में हो ही जाता है, क्योंकि देवगणों में प्रज्ञा या