भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 276, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 276
२५८ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. १ सू. २८

उच्यते—प्राणशब्दं ब्रह्म विज्ञेयम् । कुतः ? तथाऽनुगमात् । तथा हि—पौर्वापर्येण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदार्थानां समन्वयो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपलभ्यते । उपक्रमे तावत् 'वरं वृणीष्व' इतीन्द्रेणोक्तः प्रतर्दनः परमं पुरुषार्थं वरमुपचिक्षेप—'त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे' इति । तस्मै हिततमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा न स्यात् ? नह्यान्यत्र परमात्मज्ञानाद्धिततमप्राप्तिरस्ति, 'तमेव विदि-

भामती

सहोत्क्रामतः' इति यस्यैव प्राणस्य प्रज्ञात्मन उपास्यत्वमुक्तं तस्यैव प्राणस्य प्रज्ञात्मना सहोत्क्रमणमुच्यते । न च ब्रह्मण्यभेदे द्विवचनं, न सहभावः, न चोत्क्रमणम् । तस्माद्वायुरेव प्राणः । जीवश्च प्रज्ञात्मा सह प्रवृत्तिनिवृत्त्या भक्त्यैकत्वमनयोरुपचरितं यो वै प्राण इत्यादिना । आनन्दामराजरापहतपापत्वाद्यश्च ब्रह्मणि प्राणे भविष्यन्ति । तस्माद्यथायोगं त्रय एवात्रोपास्याः । न चैष वाक्यभेदो दोषमावहति । वाक्यार्थावगमस्य पदार्थावगमपूर्वकत्वात् । पदार्थानां चोक्तेन मार्गेण स्वातन्त्र्यात् । तस्मादुपास्यभेदादु-पासात्रैविध्यमिति पूर्वः पक्षः ।

सिद्धान्तस्तु—सत्यं पदार्थावगमोपायो वाक्यार्थावगमः, न तु पदार्थावगमपराण्येव पदानि, अपि त्वेकवाक्यार्थावगमपराणि । तमेव त्वेकं वाक्यार्थं पदार्थावगममन्तरेण न शक्नुवन्ति कर्तुमित्यन्तरा तदर्थमेव तमप्यवगमयन्ति, तेन पदानि विशिष्टैकार्थविबोधनस्वरसान्येव बलवद्बाधकोपनिपातान्नानार्थ-बोधपरतां नीयन्ते । यथाहुः—'सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदश्च नेष्यते' इति ।

तेन यथोपांशुयाजवाक्ये जामितादोषोपक्रमे तत्प्रतिसमाधानोपसंहारे चेकवाक्यत्वाय प्रजा-

भामती-व्याख्या

समाधान—"यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतावस्मिन् शरीरे वसतः सहोत्क्रामतः" ( कौ. उ. ३।३,४ ) इस श्रुति के द्वारा जिस प्राण की प्रज्ञारूपेण उपासना प्रतिपादित है, उसी प्राण का प्रज्ञा के साथ-साथ वास और उत्क्रमण कहा गया है। ब्रह्म प्राण से अभिन्न तत्त्व है, उसमें न तो 'वसन्तः' और 'उत्क्रामतः' का द्विवचन उपपन्न होता है, न सहवास और न सह उत्क्रमण । अतः यहाँ 'प्राण' पद से प्राण वायु का ही ग्रहण करना होगा । जीव प्रज्ञात्मा कहलाता है । इन दोनों का सहवास, सहोत्क्रमण और औपचारिक एकत्व भी कहा जा सकता है—"यो वै प्राणः सा प्रज्ञा" । आनन्दत्व, अमरत्व, अजरत्व और अपहतपाप्मत्वादि ब्रह्मरूप प्राण में घट जाते हैं, अ : प्राण वायु, इन्द्र देवता और जीव—ये तीनों ही यथायोग उपासनीय हैं । तीन पदार्थों की उपासना विवक्षित होने से वाक्य-भेद प्रसक्त होता है—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि पदार्थों का ज्ञान वाक्यार्थ-ज्ञान का जनक होता है, यहाँ पदार्थ तीन स्वतन्त्ररूप से उपदिष्ट हैं, अतः उपास्य पदार्थों के भेद से त्रिविध उपासना विवक्षित है ।

सिद्धान्त—यह सत्य है कि वाक्यार्थावबोध का उपाय पदार्थावगम होता है, किन्तु वाक्यस्थ पद केवल पदार्थावगति में ही पर्यवसित होते हैं—ऐसा कोई नियम नहीं, वस्तु-स्थिति यह है कि एकवाक्य के घटकीभूत सभी पद एकवाक्यार्थ की अवगति के जनक होते हैं। उसी एक वाक्यार्थ को पदार्थावगम के बिना अवगत नहीं कराया जा सकता, अतः सभी पद वाक्यार्थावगम करने के लिए ही अपने पदार्थों का ज्ञान कराया करते हैं, फलतः एक विशिष्ट वाक्यार्थ के स्वभावतः बोधक पदों को किसी प्रबल बाधक के द्वारा ही अनेकार्थवि-बोधपरक ठहराया जा सकता है, श्री कुमारिल भट्ट कहते हैं—"सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्य-भेदश्च नेष्यते" ( श्लो. वा. पृ. १३५ ) । अत एव [ उपांशुयाजाधिकरण ( जै. सू. २।१।४ ) में विचार किया गया है—"जामि वा एतद् यज्ञस्य क्रियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशौ, उपांशुयाज-