भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 283, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 283

मनोमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २६५

प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः ।

[ अत्रास्पष्टब्रह्मलिङ्गयुक्तवाक्यानामुपास्यब्रह्मविषयाणां विचारः ]
( १ सर्वत्र प्रसिद्धयधिकरणम् । सू० १-८ )

प्रथमे पादे 'जन्माद्यस्य यतः' इत्याकाशादेः समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेत्युक्तम् । तस्य समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्वं, नित्यत्वं, सर्वज्ञत्वं, सर्वशक्तित्वं, सर्वात्मत्वमित्येवंजातीयका धर्मा उक्ता एव भवन्ति । अर्थान्तरप्रसिद्धानां च केषांचिच्छब्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतुप्रतिपादनेन कानिचिद्वाक्यानि स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि संदिह्यमानानि ब्रह्मपरतया निर्णीतानि । पुनरप्यन्यानि वाक्याून्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि संदिह्यन्ते—किं परं ब्रह्म प्रतिपादयन्त्याहोस्विदर्थान्तरं किंचिदिति ? तन्निर्णयाय द्वितीयतृतीयौ पादावारभ्येते ।

भामती

अथ द्वितीयं पादमारिप्सुः पूर्वोक्तमर्थं स्मारयति वक्ष्यमाणोपयोगितया ॐ प्रथमे पादे इति ॐ । उत्तरत्र हि ब्रह्मणो व्यापित्वनित्यत्वादयः सिद्धवद्धेतुतयोपदेक्ष्यन्ते । न चैते साक्षात्पूर्वमुपपादिता इति हेतुभावेन न शक्या उपवेष्टुमिति, अत उक्तम् ॐ समस्तजगत्कारणस्य इति ॐ । यद्यप्येते न पूर्वं कण्ठत उक्तास्तथापि ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वोपपादनेनाधिकरणसिद्धान्तन्यायेनोपक्षिप्ता इत्युपपन्नस्तेषा-मुत्तरत्र हेतुभावेनोपन्यास इत्यर्थः । ॐ अर्थान्तरप्रसिद्धानाञ्च इति ॐ । यत्रार्थान्तरप्रसिद्धा एवाकाशप्राण-ज्योतिरादयो ब्रह्मणि व्याख्यान्ते तदव्यभिचारिलिङ्गश्रवणात् तत्र कैव कथा मनोमयादीनामर्थान्तरे प्रसिद्धानां पदानां ब्रह्मगोचरत्वनिर्णयं' प्रतीत्यभिप्रायः । पूर्वपक्षाभिप्रायं त्वग्रे दर्शयिष्यामः ।

भामती-व्याख्या

संगति--द्वितीय पाद का भाष्य आरम्भ करने से पहले वक्ष्यमाणार्थ का उपयोगी होने के कारण पूर्व-प्रसङ्ग का स्मरण दिलाते हैं--“प्रथमे पादे 'जन्माद्यस्य यतः' इत्याकाशादेः समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेत्युपक्षिप्तम्” । आगे चल कर ब्रह्म के व्यापकत्व-नित्यत्वादि ऐसे धर्मों को हेतु के रूप में प्रस्तुत किया जायगा, जो कि प्रायः सिद्धवत् ( उपपादित--जैसे ) हैं, किन्तु उनका पहले साक्षात् उपपादन नहीं किया गया, तब उनका हेतु के रूप में क्योंकर उपन्यास हो सकेगा ? अतः भाष्यकार ने कहा--“समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्वं नित्यत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिकमत्त्वं सर्वात्मत्वमित्येवं जातीयका धर्मा उक्ता एव भवन्ति” । यद्यपि व्यापित्वादि धर्म साक्षात् किसी शब्द के द्वारा अभिहित नहीं, तथापि ब्रह्म में जगत् के जन्मादि-कारणत्व का उपपादन कर देने से 'अधिकरण सिद्धान्त' के अनुसार ब्रह्म में व्यापित्वादि धर्मों की उपपत्ति अर्थात् हो जाती है और उत्तरत्र उनका हेतु के रूप में उपन्यास संगत हो जाता है [ न्याय-सूत्रकार ने 'अधिकरण सिद्धान्त' का लक्षण किया है--“यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः” ( न्या. सू. १।१।३० ) । शब्दान्तर में इसे अर्थापत्ति कहा जा सकता है कि ईश्वर में जगत्कारणत्व सिद्ध होने पर सर्वज्ञत्वादि धम अर्थात् सिद्ध हो जाते हैं, क्योंकि जिसमें सर्वज्ञत्वादि नहीं, ऐसा अल्पज्ञ पुरुष जगत् का रचयिता नहीं हो सकता ] । “अर्थान्तरप्रसिद्धानां शब्दानाम्”--इस भाष्य के द्वारा ऐसे 'आकाश', 'प्राण' और 'ज्योति' शब्दों का ग्रहण किया गया है, जो अर्थान्तर ( ब्रह्म से भिन्न भूताकाशादि ) के लिए लोक में प्रसिद्ध हैं, किन्तु ब्रह्म के असाधारण ( अव्यभिचारी ) धर्मों का निर्देश पाकर ब्रह्मपरक निर्णीत हुए हैं। तब अर्थान्तर में प्रसिद्ध मनोमयादि शब्दों के लिए कहना ही क्या ? उनमें वैसे ही लिङ्गों को देख कर ब्रह्म-बोधकत्व का निर्णय क्यों न किया जा सकेगा ? पूर्वपक्षी का अभिप्राय आगे चल कर कहा जायगा ।

३४