भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 284, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| २६६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. २ सू. १ ] |
|---|
सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १ ॥
इदमाम्नायते—'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत। अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत', 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः' ( छा० ३।१४।१, २ ) इत्यादि । तत्र संशयः—किमिह मनोमयत्वादिभिर्धर्मैः शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते, आहोस्वित्परं ब्रह्मेति ? किं तावत्प्राप्तम् ? शारीर इति । कुतः ? तस्य हि कार्यकारणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभिः संबन्धो न परस्य ब्रह्मणः, 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' ( मु० २।१।२ ) इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
भामती
ॐ इदमाम्नायते—सर्वं खल्विदं ब्रह्म ॐ । कुतः ? ॐ तज्जलान् इति ॐ । यतस्तस्माद् ब्रह्मणो जायत इति तज्जम् । तस्मिंश्च लीयत इति तल्लम् । तस्मिंश्चानिति स्थितिकाले चेष्टत इत वदन् जगत्तस्मात्सवं खल्विदं जगद् ब्रह्म । अतः कः कस्मिन् रज्यते कश्च कं द्वेष्टीति रागद्वेषरहितः शान्तः सन्नुपासीत । अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीर इत्यादि ।
तत्र संशयः — किमिह मनोमयत्वादिभिर्धर्मैः शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते आहोस्वित् ब्रह्मेति ? किं तावत्प्राप्तम् ? शारीरः जीव इति । कुतः ? क्रतुमित्यादिवाक्येन विहितां क्रतुभावनामनूद्य सर्वमित्यादिवाक्यं शमगुणे विधिः । तथा च सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यं प्रथमपठितमप्यर्थालोचनया परमेव, तदर्थोपजीवित्वात् । एवं च सङ्कल्पविधिः प्रथमो निर्विषयः सन्प्रपर्यंस्तमग्निविषयापेक्षः स्वयम-निवृत्तो न विध्यन्तरेणोपजीवितुं शक्यः, अनुपपादकत्वात् । तस्माच्छान्ततागुणविधानात् पूर्वमेव मनोमयः
भामती-व्याख्या
विषय— "सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत । अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति, स क्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः" (छां. ३।१४।१, २) इत्यादि वाक्यों में कहा गया है कि 'यह समस्त प्रपञ्च निश्चितरूप से ब्रह्मात्मक है, क्योंकि यह प्रपञ्च तज्ज (ब्रह्म से जायमान), तल्ल (ब्रह्म में विलीन) एवं तदन (ब्रह्म से ही अनुप्राणित या स्थितिशील) है, अतः शान्त चित्त से ब्रह्म की उपासना कर, यह मनोमय, प्राणशरीरवाला एवं भारूप (चैतन्यस्वरूप) है—ऐसी उपासना करनी चाहिए ।
संशय— क्या यहाँ मनोमयत्वादि धर्मों के द्वारा शारीर (जीव) आत्मा उपास्यत्वेन उपदिष्ट है ? अथवा ब्रह्म ?
पूर्वपक्ष— मनोमयत्वादि धर्मों के माध्यम से जीव की ही उपासना विवक्षित है, क्योंकि मनोमयत्वादि धर्मों का सम्बन्ध जीव के साथ ही प्रसिद्ध है । दूसरी बात यह भी है कि "स क्रतुं कुर्वीत" (छां ३।१४।२) इस वाक्य के द्वारा क्रतु (ध्यान, भावना या उपासना) का विधान करके, उस उपासना के उद्देश्य से "सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत" (छां. ३।१४।१) इस वाक्य के द्वारा शान्ति (शम) रूप गुण का विधान किया गया है, अतः "सर्वं खल्विदं ब्रह्म"—यह वाक्य प्रथम पठित होने पर भी अर्थ क्रम के अनुसार उपासना-विधि के अनन्तर माना जाता है, क्योंकि गुण (अङ्ग) को प्रधान की अपेक्षा होने के कारण प्रधान-विधि के अनन्तर ही गुण (अङ्ग) की विध होती है, पहले नहीं । पहले तो "क्रतुं कुर्वीत" यह विधि अपने विषय के अभाव में अपने स्वरूप-लाभ में व्यग्र होने के कारण शम-विधि की उपजीव्य नहीं बन सकती, अतः शान्ततारूप गुण का विधान करने से पहले ही "मनोमयः प्राणशरीरः" इत्यादि विषयोपस्थापक वाक्यों के साथ उपासना विधि का