भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 290, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें२७२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [अ. १ पा. २ सू. २
यस्ते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेष्वप्रतिबद्धशक्तित्वात् परमात्मन एवावकल्पते । परमात्मगुणत्वेन च 'य आत्माऽपहतपाप्मा' (छा० ८।७।१) इत्यत्र 'सत्यकामः सत्यसंकल्प' इति श्रुतम्। आकाशात्मेत्यादिनाकाशवदात्माऽस्येत्यर्थः । सर्वगतत्वादिभिर्धर्मैः संभवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः । 'ज्यायान्पृथिव्याः' इत्यादिना चैतदेव दर्शयति । यदाप्याकाश आत्मा यस्येति व्याख्यायते, तदापि संभवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रह्मण आकाशात्मत्वम् । अत एव 'सर्वकर्मा' इत्यादि । एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । यत्तूक्तं 'मनोमयः प्राणशरीरः' (छा० ३।१४।२) इति जीवलिङ्गं न तद् ब्रह्मण्युपपद्यत इति तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इति ब्रूमः, सर्वात्मकत्वाद्धि ब्रह्मणो जीवसम्बन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसम्बन्धीनि भवन्ति । तथा च ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः—'त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी । त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः' (श्वे० ४।१३) इति, 'सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति' (गी० १३।१३) इति च । 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' (मुण्ड २।१।२) इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया, इयं तु 'मनोमयः प्राणशरीरः' इति सगुणब्रह्मविषयेति विशेषः । अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रह्महोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते ॥ २ ॥
अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३ ॥
पूर्वेण सूत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपपत्तिरुक्ता । अनेन तु शारीरे तेषा-
भामती
ग्रह उद्देश्यतया परिगृहीतो विवक्षितः । तद्गतं त्वेकत्वमवच्छेदकत्वेन वर्जितमविवक्षितम् । इच्छानिच्छे च भक्तिः । तदिदमुक्तम् ॐ वेदवाक्य तात्पर्यातात्पर्याभ्यामवगम्येते इति ॐ । यत्परं वेदवाक्यं तत्तेनोपात्तं विवक्षितम्, अतत्परेण चानुपात्तमविवक्षितमित्यर्थः ॥ २ ॥
स्यादेतत्—यथा सत्यसङ्कल्पादयो ब्रह्मण्युपपद्यन्ते । एवं शारीरेऽप्युपपद्यन्ते, शारीरस्य ब्रह्मणोऽभे-
भामती-व्याख्या
को विवक्षित नहीं कह सकेंगे, क्योंकि वे उपादेय नहीं होते । उद्देश्य को अविवक्षित मान लेने पर “ग्रहं सम्मार्ष्टि” इस विधि में ग्रहत्व अविवक्षित हो जाता है, अतः चमसादि में भी सम्मार्जन प्राप्त होगा [डमरू के आकार के काष्ठमय पात्रों को 'ग्रह' कहा जाता है, क्योंकि उनमें सोमरस का ग्रहण किया जाता है और चतुष्कोणाकार काष्ठमय पात्रों को 'चमस' कहते हैं, क्योंकि उसमें रखे सोमरसादि का भक्षण अध्वर्यु आदि किया करते हैं]। जब गृहीतत्व धर्म को विवक्षितत्व का उपलक्षक मानते हैं, तब सम्मार्जन के लिए 'ग्रहसंज्ञक' पात्र ही गृहीत होते हैं, अतः ग्रहत्व विवक्षित हो जाता है, चमसादि में ग्रहत्व धर्म न होने के कारण उनमें सम्मार्ग प्राप्त नहीं होता जैसा कि चमसाधिकरण (जै. सू. ३।१।८) में निर्णीत है। “ग्रहं सम्मार्ष्टि”—यहाँ 'ग्रह' पद में एकवचन रखा गया है, उसके आधार पर एक ही ग्रह का सम्मार्जन प्राप्त होता है, अतः एकत्व विवक्षित (ग्रहगत उद्देश्यत्व का अवच्छेदक) नहीं माना जाता, फलतः सभी ग्रहों का सम्मार्जन होता है ग्रहैकत्वाधिकरण (जै. सू. ३।१।७) में ऐसा ही सिद्ध किया गया है । विवक्षित और अविवक्षित पदार्थों में इच्छा और अनिच्छा का गौणरूपेण प्रवेश माना जाता है । भाष्यकार ने यही ध्वनित करने के लिए कहा है— “उपादानानुपादाने तु वेदवाक्य तात्पर्यातात्पर्याभ्यामवगम्येते”। अर्थात् वेद-वाक्य का जिस अर्थ में तात्पर्य होता है, वह विवक्षित और जिस अर्थ में तात्पर्य नहीं होता, वह अविवक्षित है ॥ २ ॥