भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 301, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 301

ऋतं पिबन्तौ ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २८३


याताम्। कस्मात् ? आत्मानौ हि तावुभावपि चेतनौ समानस्वभावौ। संख्याश्रवणे च समानस्वभावेष्वेव लोके प्रतीतिर्दृश्यते । अस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्य इत्युक्ते गौरित्येव द्वितीयोऽन्विष्यते, नाश्वः पुरुषो वा । तदिह ऋतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणाय समानस्वभावश्चेतनः परमात्मैव प्रतीयते । ननूक्तं गुहाहितत्वदर्शनाच्च परमात्मा प्रत्येतव्य इति गुहाहितत्वदर्शनादेव परमात्मा प्रत्येतव्य इति वदामः । गुहाहितत्वं तु श्रुतिस्मृतिष्वसकृत्परमात्मन एव दृश्यते—'गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्' (काठ० १।२।१२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्' (तै० २।१) 'आत्मान- मन्विच्छ गुहां प्रविष्टम्' इत्याद्यासु । सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्वर्थो देशविशेषो- पदेशो न विरुध्यत इत्येतदप्युक्तमेव । सुकृतलोकवर्तित्वं तु छत्रिवत्त्वदेकस्मिन्नपि

भामती

एवं प्राप्तेऽभिधीयते—

ऋतपानेन जीवात्मा निश्चितोऽस्य द्वितीयता ।
ब्रह्मणेव सरूपेण न तु बुद्ध्या विरूपया ॥
प्रथमं सद्वितीयत्वे ब्रह्मणोऽवगते सति ।
गुहाश्रयत्वं चरमं व्याख्येयमविरोधतः ॥

गौः सद्वितीयेत्युक्ते सजातीयेनैव गवान्तरेणावगम्यते, न तु विजातीयेनाश्वादिना । तदिह चेतनो जीवः सरूपेण चेतनान्तरेणैव ब्रह्मणा सद्वितीयः प्रतीयते, न त्वचेतनया विरूपया बुद्ध्या । तदेवममृतं पिबन्तावित्यत्र प्रथममवगते ब्रह्मणि तदनुरोधेन चरमं गुहाश्रयत्वं शालग्रामे हरिरितिवद्व्याख्येयम् । बहुलं हि गुहाश्रयत्वं ब्रह्मणः श्रुतय आहुः । तदिदमुक्तं ॐ तद्दर्शनादिति ॐ। तस्य ब्रह्मणो गुहाश्रयत्वस्य

भामती-व्याख्या

सिद्धान्त—

ऋतपानेन जीवात्मा निश्चितोऽस्य द्वितीयता ।
ब्रह्मणेव सरूपेण न तु बुद्ध्या विरूपया ॥ १ ॥
प्रथमं सद्वितीयत्वे ब्रह्मणोऽवगते सति ।
गुहाश्रयत्वं चरमं व्याख्येयमविरोधतः ॥ २ ॥

ऋत पान करनेवाला (कर्म-फल-भोक्ता) जीव है—यह तथ्य तो निश्चित है, उसमें “ऋतं पिबन्तौ”—यहाँ द्विवचन के द्वारा प्रतिपादित जो द्वितीयता है, उसकी निष्पत्ति ब्रह्म को लेकर ही होती है, बुद्धि का लेकर नहीं, क्योंकि ब्रह्म जीव के समानरूप का (चेतन) और बुद्धि विरुद्धरूप की (जड़) है। लोक में भी 'इयं गौः सद्वितीया'—ऐसा कहने पर इस गौ में सद्वितीयता दूसरी गौ को लेकर ही मानी जाती है, गर्दभादि को लेकर नहीं, क्योंकि दूसरी गौ इस गौ को सजातीय और गर्दभादि विजातीय हैं। फलतः “ऋतं पिबन्तौ”—यहाँ द्विवचन की उपपत्ति के लिए जीव के साथ ब्रह्म को जोड़ा जा सकता है, क्योंकि “न जायते म्रियते वा विपश्चित्” (कठो. १।२।१८) इत्यादि पूर्व वाक्यों के द्वारा प्रतिपादित ब्रह्म में ही गुहाश्रयत्व का वैसे ही अन्वय किया जा सकता है, जैसे शालग्राम में हरि का । ‘गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्' (कठो. १।२।१२), “यो वेद निहितं गुहायाम्” (तै. उ. २।१), “आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टम्” इत्यादि अनेक श्रौत-वाक्यों में गुहाश्रित ब्रह्म का प्रतिपादन किया गया है—इस तथ्य को सूचित करने के लिए सूत्रकार ने कहा है—“तद्दर्शनात्” (ब्र. सू. १।२।११) । 'तद्दर्शनात्' का अर्थ है—'तस्य (ब्रह्मणः) श्रुतिषु गुहाश्रयत्व दर्शनात्' । जब कि पूर्व वाक्यों में ब्रह्म का दर्शन प्रस्तुत किया गया है, तब “सुकृतस्य लोके”—इत्यादि परवर्ती